พุทธนวัตกรรม: ความหมาย แนวคิด และการประยุกต์ใช้ในสังคมร่วมสมัย - โพธิ์ขี ธนกฤต; โอฐสู บุญเลิศ (วารสาร มจร การพัฒนาสังคม, 2026)
พุทธนวัตกรรม เป็นการนำคำสองคำมาผสมกันระหว่าง พุทธ ซึ่งหมายความถึงองค์ประกอบทั้งหมดของพระพุทธศาสนา และ นวัตกรรม ที่หมายถึงการกระทำหรือสิ่งที่ทำขึ้นใหม่แปลกจากเดิม พุทธนวัตกรรมจึงหมายความว่า การนำพระพุทธศาสนามาประยุกต์ให้เกิดสิ่งใหม่อย่างสร้างสรรค์ นักวิชาการด้านพุทธศาสนาได้ให้คำนิยามไว้หลากหลาย พระพรหมบัณฑิตอธิบายว่า นวัตกรรม คือการพัฒนาต่อยอดจากสิ่งที่มีอยู่แล้ว มิใช่การประดิษฐ์ขึ้นใหม่ทั้งหมด เปรียบได้กับที่พระสาวกนำธรรมะของพระพุทธเจ้ามาประยุกต์ให้เข้ากับบริบทสมัยใหม่ โดยไม่บิดเบือนหลักการเดิม พระเมธีวชิโรดม นิยามว่า พุทธนวัตกรรม คือการเผยแผ่พระพุทธศาสนาเชิงสร้างสรรค์ตามแนวพุทธ ส่วนพระราชปริยัติกวีมองว่า คือการรวมองคาพยพของพระพุทธศาสนาทั้งหมด ได้แก่ พุทธบุคคล พุทธธรรม พุทธสถาน และพุทธพิธีกรรม เข้าด้วยกันเพื่อก่อประโยชน์แก่สังคม พุทธนวัตกรรมแบ่งได้ 4 ประเภทหลักตามกรอบสากล ได้แก่ ด้านผลผลิตและบริการ ด้านกระบวนการ ด้านการตลาด และด้านการจัดการ โดยมีองค์ประกอบสำคัญคือ ความคิดสร้างสรรค์ ความใหม่ คุณค่า การเรียนรู้ และการก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลง แก่นสำคัญของพุทธนวัตกรรมคือ การรักษาหลักธรรมเดิมไว้อย่างบริสุทธิ์ ขณะที่ปรับรูปแบบการนำเสนอและการประยุกต์ใช้ให้เหมาะสมกับยุคสมัย ซึ่งสอดคล้องกับพุทธวิธีการสอนของพระพุทธเจ้าที่ถือเป็นต้นแบบของนวัตกรรมการสื่อสารธรรมะที่ยั่งยืนตลอดกาล