การพัฒนารูปแบบการปรับพฤติกรรมการยั้งคิดต่อพฤติกรรมการบริโภคอาหาร โดยชุมชนมีส่วนร่วม สำหรับผู้เป็นเบาหวานชนิดที่ 2 อำเภอตาพระยา จังหวัดสระแก้ว
คำสำคัญ:
การยั้งคิดต่อพฤติกรรมการบริโภคอาหาร, โรคเบาหวานชนิดที่ 2, การมีส่วนร่วมของชุมชนบทคัดย่อ
การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนารูปแบบการปรับพฤติกรรมการยั้งคิดต่อการบริโภคอาหารโดยชุมชนมีส่วนร่วม สำหรับผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ในอำเภอตาพระยา จังหวัดสระแก้ว และเพื่อศึกษาผลของโปรแกรมต่อพฤติกรรมการบริโภค ค่า HbA1c และการใช้ยา การวิจัยเป็นแบบปฏิบัติการมีส่วนร่วม (Participatory Action Research: PAR) ร่วมกับระเบียบวิธีแบบผสมผสาน (Mixed-Method) ประกอบด้วย 5 ขั้นตอน ได้แก่ การศึกษาสภาพปัญหา การวางแผนแบบมีส่วนร่วม การดำเนินการตามแผน การประเมินผลด้วย CIPP model และการถอดบทเรียน กลุ่มตัวอย่างเชิงประเมินผล 315 คน คัดเลือกจากผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 อายุ ≥60 ปี ด้วยการสุ่มหลายขั้นตอน เครื่องมือวิจัยได้แก่ แบบสอบถาม แบบสัมภาษณ์ บันทึกผลตรวจ HbA1c และการใช้ยา วิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณด้วย Paired t-test และ McNemar test ส่วนเชิงคุณภาพใช้การวิเคราะห์เนื้อหา
ผลการศึกษาพบว่า รูปแบบที่พัฒนาขึ้นมีการมีส่วนร่วมของผู้เกี่ยวข้องชัดเจนตั้งแต่การวิเคราะห์ปัญหาถึงการสังเคราะห์โมเดล กิจกรรมสำคัญคือคู่มือฝึกยั้งคิด เวิร์กช็อป การโค้ชรายเดือน และระบบติดตามผลเชิงชุมชน ด้านผลลัพธ์ คะแนนพฤติกรรมการบริโภคอาหารเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ (p<0.001) ร้อยละของผู้มีคะแนนระดับ “ดี” เพิ่มจาก 35.6 เป็น 72.4 ภายใน 6 เดือน ระดับ HbA1c เฉลี่ยลดจาก 8.7% เหลือ 7.4% (−1.3%, p<0.001) โดยร้อยละ 12.5 เข้าสู่เกณฑ์ remission และ 28.6 สามารถลดขนาดยาลงได้ ผลการถอดบทเรียนสังเคราะห์เป็น “โมเดลการยั้งคิดต่อการบริโภคอาหารโดยชุมชนมีส่วนร่วม” ที่ประกอบด้วยการสร้างแรงจูงใจ การสนับสนุนจากครอบครัวและ อสม. ระบบติดตาม และการเชื่อมโยงกับบริการสุขภาพ
เอกสารอ้างอิง
International Diabetes Federation.(2021). IDF Diabetes Atlas. 10th ed. Brussels, Belgium: IDF.
กรมควบคุมโรค.(2567) รายงานผลการดำเนินงานคลินิก NCD คุณภาพ (NCDs Clinic Plus) ประเทศไทย ปี 2563–2567. กรุงเทพฯ: สำนักโรคไม่ติดต่อ กรมควบคุมโรค.
World Health Organization.(2017). Global Report on Diabetes. Geneva: WHO; 2017.
สมาคมโรคเบาหวานแห่งประเทศไทย.(2564). แนวทางเวชปฏิบัติสำหรับโรคเบาหวาน 2564. กรุงเทพฯ: สมาคมโรคเบาหวานแห่งประเทศไทย.
Rubenstein AH, Porte D Jr.(2013). Central nervous system control of food intake and body weight. New England Journal of Medicine. 2013;368(10):954–961.
Sharifi F, Yamini S, Esmaeilzadeh A, Mousavinasab N, Shajari A.(2013). Association of hyperinsulinemia and insulin resistance with systemic inflammation and metabolic syndrome in type 2 diabetic patients. Iranian Journal of Diabetes and Obesity. 2013;5(4):161–168.
Srisaket J, Yodmai K, Wichaidit W, et al.(2017). Effectiveness of behavioral modification programs for chronic disease prevention in Thailand: A meta-analysis. Journal of Public Health Research. 2017;6(3):123–130.
จำเนียร สุวรรณชาติ, ยุทธนา จันทะขิน, กนก พานทอง.(2565) ผลของการฝึกการยั้งคิดต่อการบริโภคอาหารในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2. วารสารพยาบาลศาสตร์. 2565;40(2):45–58.
Jones A, Di Lemma L, Robinson E, Christiansen P, Nolan S, Tudur-Smith C, et al.(2016). Inhibitory control training for appetitive behaviour change: A meta-analytic investigation of mechanisms of action and moderators of effectiveness. Appetite. 2016;97:16–28.
ราชวิทยาลัยแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัวแห่งประเทศไทย.(2565). แนวทางเวชปฏิบัติสำหรับโรคเบาหวานชนิดที่ 2: ภาวะเบาหวานระยะสงบ (Diabetes Remission) ในเวชปฏิบัติระดับปฐมภูมิ. กรุงเทพฯ: ราชวิทยาลัยแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัวแห่งประเทศไทย.
Best, J.W. (1977). Research in education (3rd ed.). Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.
สุภางค์ จันทวานิช. (2553). การวิจัยเชิงคุณภาพ. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
Creswell, J.W. (2009). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (3rd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
เบญจา ยอดดำเนิน-แอ็ตติกจ์ และ กาญจนา ตั้งชลทิพย์. (2552). การวิจัยเชิงคุณภาพ. กรุงเทพฯ: จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
Lawrence NS, Oustric P, Derbyshire L, Verbruggen F, Chambers CD.(2022). The ‘Go’s and the ‘No-Go’s of food-related response inhibition training: a systematic review and meta-analysis. Curr Res Behav Sci. 2022;3:100071.
Stice E, Lawrence NS, Kemps E, Veling H, Yokum S, Haynes A.(2022). Training motor responses to food: a randomized controlled trial of food-response inhibition and attention training to reduce intake. NPJ Sci Food. 2022;6(1):1–9.
Saengrut B, Suksatit B, Donsom M.(2024). Effects of collaborative learning-based food literacy enhancement program (CLFLEP) on healthy eating behavior and HbA1c among older adults with uncontrolled type 2 diabetes mellitus: a randomized controlled trial. Belitung Nurs J. 2024;10(3):192–201.
Niyom D, Rattanapong J, Worasamud N.(2022). Community participation program for uncontrolled type 2 diabetes patients in Udonthani Province: outcomes of community network intervention. J Public Health Region 9. 2022;16(2):55–66.
Phuwichai Y, Pimsarn S, Chantarat S.(2023). Development of community diabetes clinic model to enhance health literacy and behavioral change among type 2 diabetes patients. E-Chanthai Health J. 2023;5(1):88–101.
Nakanchayan Nawwatcharin N, Kiatwattanacharoen S, Kaewklom R.(2023). Development of intensive lifestyle modification program for type 2 diabetes remission in community hospitals, Chumphon Province, Thailand. Community Health J. 2023;12(4):210–223.
The Diabetes Association of Thailand under the Patronage of Her Royal Highness Princess Maha Chakri Sirindhorn.(2023). Clinical practice guideline for diabetes mellitus 2023 (Thai CPG). Bangkok: DMThai.
The Royal College of Family Physicians of Thailand.(2022). Intensive lifestyle modification guideline for type 2 diabetes remission (for healthcare providers). Bangkok: RCFP Thailand.
