โครงการขยายการพัฒนาเครือข่ายส่งเสริมการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่สำหรับทารกและเด็กป่วยใน 13 เขตบริการสุขภาพ: การพัฒนารูปแบบการพยาบาลเพื่อส่งเสริมการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่ในทารกและเด็กป่วย
คำสำคัญ:
การเลี้ยงลูกด้วยนมแม่, การสนับสนุนการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่, ทารกป่วย, เด็กป่วย, การวิจัยเชิงปฏิบัติการบทคัดย่อ
การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงปฏิบัติการ จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนารูปแบบการพยาบาลเพื่อส่งเสริมการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่ในทารกและเด็กป่วยโดยประยุกต์ใช้กระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการ LOOK-THINK-ACT ของ Stringer และแนวคิด “Ten steps to promote and protect human milk and breastfeeding in vulnerable infants” ของ Spatz เพื่อพัฒนารูปแบบฯ โดยวิเคราะห์หลักฐานเชิงประจักษ์ระดับนานาชาติ และประยุกต์ใช้ให้เหมาะสมกับบริบทของประเทศไทย ผ่านกระบวนการมีส่วนร่วมของเครือข่ายสหสาขาวิชาชีพ ประกอบด้วย สูติแพทย์ กุมารแพทย์ และพยาบาลวิชาชีพที่ให้การดูแลทารกและเด็กป่วย วิเคราะห์ข้อมูลโดยสถิติพรรณนา
ผลการศึกษาพบว่า จากการดำเนินการตามรูปแบบฯ ที่พัฒนาขึ้นในสถาบันสุขภาพเด็กแห่งชาติมหาราชินี อัตราการได้รับนมแม่อย่างเดียว 6 เดือนของทารกป่วย จากร้อยละ 38.90 ในปี พ.ศ. 2561 เพิ่มขึ้นเป็น ร้อยละ 51.89 ใน ปี พ.ศ. 2564 และจากการดำเนินการตามรูปแบบฯ ขยายผลใน 74 โรงพยาบาลนำร่อง 13 เขตบริการสุขภาพ พบว่า อัตราการได้รับนมแม่อย่างเดียวเมื่อจำหน่ายกลับบ้าน ในปี พ.ศ. 2565-2568 เท่ากับ ร้อยละ 54.86, 55.97, 58.67 และ 58.02 ตามลำดับ และอัตราการได้รับนมแม่อย่างเดียว 6 เดือนของทารกป่วย เท่ากับ ร้อยละ 38.18, 32.70, 46.00 และ 41.17 ตามลำดับ นอกจากนี้ ยังเกิดตัวชี้วัด (1) อัตราการได้รับนมแม่อย่างเดียวในทารกแรกเกิดป่วยเมื่อจำหน่ายกลับบ้าน และ (2) อัตราการได้รับนมแม่อย่างเดียว 6 เดือนในทารกแรกเกิดป่วย บรรจุเข้าสู่แนวทางการตรวจราชการ กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข ในปี พ.ศ. 2567
เอกสารอ้างอิง
World Health Organization and the United Nations Children’s Fund. Protecting, promoting and supporting breastfeeding: the Baby-friendly Hospital Initiative for small, sick and preterm newborns. Geneva: World Health Organization and the United Nations Children’s Fund; 2020.
United Nations Inter-agency Group for Child Mortality Estimation (UN IGME). Levels & trends in child mortality report 2024: estimates developed by the UN inter-agency group for child mortality estimation. New York: United Nations Children’s Fund; 2025.
Sharrow D, Hug L, You D, Alkema L, Black R, Cousens S, et al. Global, regional, and national trends in under-5 mortality between 1990 and 2019 with scenario-based projections until 2030: a systematic analysis by the UN Inter-agency Group for Child Mortality Estimation. The Lancet Global Health. 2022;10(2):e195-206.
สำนักนิเทศระบบการแพทย์. คู่มือแนวทางการตรวจนิเทศงาน กรมการแพทย์ 2567: Smart inspection guideline 2024. นนทบุรี: สำนักนิเทศระบบการแพทย์; 2567.
สำนักนิเทศระบบการแพทย์. สรุปผลตรวจราชการและนิเทศงาน กรมการแพทย์ ปีงบประมาณ พ.ศ.2567. นนทบุรี: สำนักนิเทศระบบการแพทย์; 2567.
Kiatchoosakun P, Jirapradittha J, Paopongsawan P, Techasatian L, Lumbiganon P, Thepsuthammarat K, et al. Mortality and comorbidities in extremely low birth weight Thai infants: a nationwide data analysis. Children. 2022;9(12):1825.
Chung EH, Chou J, Brown KA. Neurodevelopmental outcomes of preterm infants: a recent
literature review. Translational Pediatrics. 2020;9(Suppl 1):S3-8.
Zivaljevic J, Jovandaric MZ, Babic S, Raus M. Complications of preterm birth-the Importance of care for the outcome: a narrative review. Medicina. 2024;60:1014.
Liang X, Lyu Y, Li J, Li Y, Chi C. Global, regional, and national burden of preterm birth, 1990-2021: a systematic analysis from the global burden of disease study 2021. eClinicalMedicine. 2024;76:102840.
Johnson TJ, Patel AL, Bigger HR, Engstrom JL, Meie PP. Cost savings of human milk as a strategy to reduce the incidence of necrotizing enterocolitis in very low birth weight infants. Neonatology. 2015;107(4): 271-6.
Miller J, Tonkin E, Damarell RA, McPhee AJ, Suganuma M, Suganuma H, et al. A systematic review and meta-analysis of human milk feeding and morbidity in very low birth
weight infants. Nutrients. 2018;10(6):707.
Patel AL, Johnson TJ, Robin B, Bigger HR, Buchanan A, Christian E, et al. Influence of own mother’s milk on bronchopulmonary dysplasia and costs. Archives of Disease in Childhood Fetal Neonatal Edition. 2017;102:F256-61.
นลินี ยมศรีเคน. การศึกษาผลของการให้นมน้ำเหลืองในทารกแรกเกิดน้ำหนักน้อยมาก (น้ำหนัก 1,000 กรัม ถึง 1,500 กรัม) เพื่อลดการติดเชื้อในกระแสเลือดระยะท้าย. วารสารกุมารเวชศาสตร์. ม.ค.-มี.ค. 2561;57(1): 51-6.
Rollins N, Bhandari N, Hajeebhoy N, Horton S, Lutter CK, Martines JC, et al. Why invest, and what it will take to improve breastfeeding practices? Lancet. 2016:387;491-504.
Victora CG, Bahl R, Barros AJD, França GVA, Horton S, Krasevec J, et al. Breastfeeding in the 21st century: epidemiology, mechanisms, and lifelong effect. Lancet. 2016:387;475-90.
Al Zahrani A, AlMakadma A, Alsuqayhi SI, Okair SME, Almohayya TS, ur Rahman S, et al. Mortality and major morbidities among extremely low birth weight babies: an observational cohort study in a tertiary care private hospital in Saudi Arabia. Dr. Sulaiman Al Habib Medical Journal. 2025;7(1):36-43.
Najmuangchan N, Ngerncham S, Piampradad S, Nunthanid P, Tatritorn D, Amnartpanich T, et al. Risk factor-based models to predict severe retinopathy of prematurity in preterm Thai infants. Indian Journal of Ophthalmology. 2024;72: S514-20.
จิตรลดา เพ็งลาย, จิราภรณ์ อุระ, วาสนา ฬาวิน. อุบัติการณ์และปัจจัยเสี่ยงที่มีผลต่อการเกิดภาวะจอประสาทตาผิดปกติ ในทารกคลอดก่อนกําหนดน้ำหนักตัวน้อยมากในหอผู้ป่วยวิกฤตทารกแรกเกิด. วารสารวิทยาศาสตร์สุขภาพแห่งประเทศไทย. 2567;6(2):40-7.
Blazon MN, Rezar-Dreindl S, Wassermann L, Neumayer T, Berger A, Stifter E. Retinopathy of prematurity: incidence, risk factors, and treatment outcomes in a tertiary care center. Journal of Clinical Medicine. 2024;13:6926.
Spatz DL. Innovations in the provision of human milk and breastfeeding for infants requiring intensive care. Journal of Obstetric, Gynecologic, & Neonatal Nursing. 2012;41(1): 138-21.
ศิราภรณ์ สวัสดิวร, กรรณิการ์ บางสายน้อย, ศิริลักษณ์ ถาวรวัฒนะ, เบญจมาส ทัศนะสุภาพ, บรรณาธิการ. สรุปการประชุมวิชาการนานาชาตินมแม่ในเด็กป่วย ครั้งที่ 2 [The 2nd international conference on breastfeeding sick babies]. กรุงเทพฯ: โตไกล พริ้นติ้ง จำกัด; 2558.
Spatz DL. Beyond BFHI: The Spatz 10-step and breastfeeding resource nurse models to improve human milk and breastfeeding outcomes. Journal of Perinatal and Neonatal Nursing. 2018;32(2):164-74.
มิรา โครานา, ศิริลักษณ์ ถาวรวัฒนะ, จริยา วิทยะศุภร, ชนิกานต์ ทิพากรโรจนกิจ, บรรณาธิการ. บันทึกสรุปการประชุมวิชาการนานาชาติ The 5th breastfeeding sick babies international conference และการจัดการความรู้. กรุงเทพฯ: โตไกล พริ้นติ้ง จำกัด;2562.
Gato S, Biziyaremye F, Kirk CM, De Sousa CP, Mukuralinda A, Habineza H, et al. Promotion of early and exclusive breastfeeding in neonatal care units in rural Rwanda: a pre- and post-intervention study. International Breastfeeding Journal. 2022;17:12.
Stringer E. Action research. 2nd ed. Thousand Oaks: Sage; 1999.
Arnold LDW. Human milk in the NICU: policy into practice. Sudbury (MA): Jones & Bartlett; 2010.
Wheeler BJ, Dennis CL. Psychometric testing of the modified breastfeeding self-efficacy scale (short form) among mothers of ill or preterm infants. Journal of Obstetric, Gynecologic, and Neonatal Nursing. 2013;42(1):70-80.
Yang Y, Guo L, Shen Z. Psychometric properties of the modified breastfeeding self-efficacy scale-short form (BSES-SF) among Chinese mothers of preterm infants. Midwifery. 2020;91:102834.
Boucher CA, Brazal PM, Graham-Certosini C, Carnaghan-Sherrard K, Feeley N. Mothers’ breastfeeding experiences in the NICU. Neonatal Network. 2011;30(1):21-8.
Lau C. Breastfeeding challenges and the preterm mother-infant dyad: a conceptual model. Breastfeed Medicine. 2018;13(1):18-17.
Ramezani T, Shirazi ZH, Sarvestani RS, Moattari M. Family-centered care in neonatal intensive care unit: a concept analysis. International Journal of Community Based Nursing and Midwifery. 2014;2(4):268-78.
Saharoy R, Potdukhe A, Wanjari M, Taksande AB. Postpartum depression and maternal care: exploring the complex effects on mothers and infants. Cureus. 2023;15(7): e41381.
Zukova S, Krumina V, Buceniece J. Breastfeeding preterm born infant: chance and challenge. International Journal of Pediatrics & Adolescent Medicine. 2020;8(2):94-7.
ธราธิป โคละทัต, ปกรณ์ ตุงคะเสรีรักษ์, บรรณาธิการ. องค์ความรู้และขั้นตอนการปฏิบัติงานมาตรฐานเพื่อลดภาวะคลอดก่อนกำหนด กระทรวงสาธารณสุข: โครงการสร้างเสริมสุขภาพเชิงรุกเพื่อลดภาวะคลอดก่อนกำหนด ภายใต้โครงการเครือข่ายสุขภาพมารดาและทารกเพื่อครอบครัวไทย ในพระราชูปถัมภ์ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร เฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เนื่องในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 6 รอบ 28 กรกฎาคม 2567. ปทุมธานี: มินนี่ กรุ๊ป; 2568.
Yang R, Chen D, Wang H, Xu X. Experiences of mothers of NICU preterm infants in milk management out of the hospital: a qualitative study. International Breastfeeding Journal. 2022;17:95.
Chen L, Shang Y, Tian X, Huang Y, Sun Y, Fu C, et al. The struggles of breastfeeding mothers of preterm infants: a qualitative study. BMC Pregnancy and Childbirth. 2025;25:472.
Dong D, Ru X, Huang X, Sang T, Li S, Wang Y, et al. A prospective cohort study on lactation status and breastfeeding challenges in mothers giving birth to preterm infants. International Breastfeeding Journal. 2022;17:6.
National Statistical Office of Thailand. Thailand multiple indicator cluster survey 2022: survey findings report. Bangkok: National Statistical Office of Thailand; 2023.
