การพัฒนารูปแบบการสื่อสารเพื่อป้องกันโรคไข้เลือดออกในชุมชนชาติพันธุ์กะเหรี่ยง อำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน จังหวัดแม่ฮ่องสอน
คำสำคัญ:
การสื่อสารสุขภาพ, ไข้เลือดออก, ชาติพันธุ์กะเหรี่ยง, พหุวัฒนธรรม, พฤติกรรมสุขภาพบทคัดย่อ
การศึกษานี้ดำเนินการในชุมชนบ้านห้วยเสือเฒ่า ตำบลผาบ่อง อำเภอเมือง จังหวัดแม่ฮ่องสอน มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) วิเคราะห์บริบทและกลไกการสื่อสารสุขภาพในการป้องกันโรคไข้เลือดออก และ (2) พัฒนารูปแบบการสื่อสารสุขภาพที่เหมาะสมกับบริบทชุมชนชาติพันธุ์กะเหรี่ยงการวิจัยใช้แนวทางการวิจัยเชิงสำรวจวิเคราะห์ข้อมูลคุณภาพ ดำเนินการ 2 ระยะ ได้แก่ การวิเคราะห์และสังเคราะห์องค์ความรู้ และการพัฒนารูปแบบการสื่อสารสุขภาพ เก็บรวบรวมข้อมูลจากผู้ให้ข้อมูลสำคัญจำนวน 33 คน โดยใช้การสัมภาษณ์เชิงลึก การสนทนากลุ่ม การสังเกตบริบท และการวิเคราะห์เอกสาร วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหาและการตีความภายใต้กรอบแนวคิด Health Belief Model ร่วมกับมิติทางสังคมและวัฒนธรรม
ผลการศึกษาพบว่า การสื่อสารสุขภาพในชุมชนอาศัยกลไกทางสังคมและวัฒนธรรมเป็นสำคัญ โดยผู้นำชุมชนและอาสาสมัครสาธารณสุขทำหน้าที่เชื่อมโยงและแปลความหมายของข้อมูลสุขภาพให้สอดคล้องกับบริบททางวัฒนธรรม การใช้ภาษาท้องถิ่น สื่อภาพ และประสบการณ์ตรงของคนในชุมชน ช่วยให้สารสุขภาพเชื่อมโยงกับชีวิตประจำวันของประชาชนได้มากขึ้น อย่างไรก็ตาม ผลการศึกษานำไปสู่ข้อค้นพบเชิงแนวคิดเกี่ยวกับ “ช่องว่างระหว่างความหมายกับการลงมือทำ” (Meaning–Action Gap) ซึ่งสะท้อนว่าประชาชนแม้เข้าใจข้อมูลสุขภาพ แต่ยังไม่สามารถเชื่อมโยงความหมายนั้นไปสู่การปฏิบัติอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะเมื่อการป้องกันโรคยังถูกมองว่าเป็นหน้าที่ของอาสาสมัครสาธารณสุขมากกว่าความรับผิดชอบของครัวเรือน
เอกสารอ้างอิง
World Health Organization.(2012). Global strategy for dengue prevention and control 2012–2020. Geneva: WHO Press; 2012. 43 p.
กองระบาดวิทยา กรมควบคุมโรค.(2567). สถานการณ์โรคไข้เลือดออกรายสัปดาห์ปี 2566 และ 2567 [อินเทอร์เน็ต]. นนทบุรี: กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข [เข้าถึงเมื่อ 27 มี.ค. 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://ddc.moph.go.th/doe/
กองระบาดวิทยา กรมควบคุมโรค.(2565). รายงานสถานการณ์โรคไข้เลือดออกรายสัปดาห์ สัปดาห์ที่ 52 ปี 2565. นนทบุรี: กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข
John TJ, Kompithra RZ.(2023). Eco-epidemiology triad to explain infectious diseases. Indian J Med Res. 2023;158(2):107-112.
Rosenstock IM.(1974). Historical origins of the Health Belief Model. Health Educ Monogr. 1974;2(4):328-35.
Arham AF, Mokhtar MI, Zainal N, Jaafar MH, Amin L, Rusly NS, et al.(2025). Asian households' dengue-related knowledge, attitudes, and practices: a systematic review. Humanit Soc Sci Commun. 2025;12(1):1-12.
Crowley J, Liu B, Jan H.(2025). Assessing the knowledge, attitudes, and practices (KAP) of dengue in Thailand: a systematic review and meta-analysis. Arch Public Health. 2025;83(1):38. doi: 10.1186/s13690-025-01522-6.
Naing C, Htet NH, Tung WS, Aung HH, Whittaker MA.(2023). Facilitators and barriers to engaging communities in health service research on dengue control in Indo-Pacific region: A systematic review. BMC Public Health. 2023;23(1):1924. doi: 10.1186/s12889-023-16832-3.
World Health Organization.(2026). Dengue and severe dengue [Internet]. Geneva: WHO; 2023 [cited 2026 Apr 27]. Available from: who.int
European Centre for Disease Prevention and Control.(2025). Communicable Disease Threats Report, Week 1, 2025. Stockholm: ECDC; 2025.
สุภาพ หวังข้อกลาง.(2564). ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการป้องกันโรคไข้เลือดออกของประชาชน. วารสารสุขภาพภาคประชาชน. 2564;15(1):[หน้า].
Selvarajoo S, Liew JWK, Tan W, Lim XY, Refai AS, Tiong V, et al.(2020). Knowledge, attitude and practice on dengue prevention and control among local communities: a cross-sectional study in Malaysia. Int J Care Sch. 2020;3(2):15-23.
นภารัตน์ อู่เงิน.(2564). ปัจจัยที่มีผลต่อพฤติกรรมการป้องกันโรคไข้เลือดออกของหัวหน้าครัวเรือนกลุ่มชาติพันธุ์ ตำบลป่ากลาง อำเภอปัว จังหวัดน่าน [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต]. พิษณุโลก: มหาวิทยาลัยนเรศวร; 2564.
Viengnakhone Khamphet, นิยม จันทร์นวล.(2567). ความสัมพันธ์ระหว่างความเชื่อด้านสุขภาพและพฤติกรรมการป้องกันโรคไข้เลือดออกของประชาชนแขวงอัตตะปือ สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว. วารสารอนามัยสิ่งแวดล้อมและสุขภาพชุมชน. 2567;9(2):246-9.
Liu X, Yang Y, Chen W.(2021). Cultural beliefs, risk perception and dengue prevention behaviors among Dai ethnic minority in Yunnan, China. Infect Dis Poverty. 2021;10(1):45. doi: 10.1186/s40249-021-00830-5.
Xu J, Lin H, Liu Q.(2019). Dengue knowledge, attitudes and practices among Shan ethnic group in eastern Shan State, Myanmar. BMC Infect Dis. 2019;19(1):573. doi: 10.1186/s12879-019-4213-1.
Wong LP, Shakir SMM, AbuBakar S.(2023). Health belief model-based dengue prevention intervention among Orang Asli in Selangor, Malaysia: A cluster-randomised controlled trial. Lancet Reg Health West Pac. 2023;33:100700. doi: 10.1016/j.lanwpc.2023.100700.
เพิ่มพร ณ นคร, ณัฏฐ์วัฒน์ ธนพรรณสิน.(2560). การใช้ทฤษฎีบทบาทหน้าที่ของสื่อกับสื่อมวลชน. วารสารการสื่อสารมวลชน. 2560;5(2):144-60.
นฤวรรณ ม่วงประเสริฐ.(2564). ปัจจัยการสื่อสารที่ส่งผลต่อประสิทธิภาพการปฏิบัติงานของบุคลากรคณะพาณิชยศาสตร์และการบัญชี จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย [สารนิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต]. กรุงเทพฯ: จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย; 2564 [เข้าถึงเมื่อ 18 ก.พ.. 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://digital.car.chula.ac.th/chulaetd/8025
ธวัชชัย ปิยะวัฒน์, และจันทวรรณ ปิยะวัฒน์.(2567). ทฤษฎีการสื่อสาร [อินเทอร์เน็ต]. นนทบุรี: Gotoknow; 2567 [เข้าถึงเมื่อ 28 เม.ย. 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://www.gotoknow.org/posts/491949
กุลนิดา ธานีโต, สุภาภรณ์ ศรีดี, กานต์ บุญศิริ.(2568). การจัดการทางการสื่อสาร. วารสาร มจร อุบลปริทรรศน์. 2568;10(1):3046-58.
Aristotle.(1954). The rhetoric of Aristotle. Cope EM, editor. Cambridge: Cambridge University Press; 1954.
Berlo, David K.(1960). The process of communication: An introduction to theory and practice. New York: Holt, Rinehart and Winston; 1960.
Hauswirth M, Jazayeri M.(1999). A component and communication model for push systems. In: Proceedings of the 7th European Software Engineering Conference (ESEC/FSE '99); 1999 Sep 6-10; Toulouse, France. Berlin: Springer; 1999. p. 20-38.
Joshi HK, Joshi M, Sharma A, Dubey R, Jaswal SS.(2020). Introduction to mass communication. Noida: Vikas Publishing House for Alagappa University; 2020.
Bahrain NNK, Sakrani SNR, Maidin A.(2023). Communication barriers in work environment: Understanding impact and challenges. Int J Acad Res Bus Soc Sci. 2023;13(11):1489-1503. doi: 10.6007/IJARBSS/v13-i11/19498.
Kaur M. Links between communication components. Afr J Biomed Res. 2024;27(2S):626-31. doi: 10.53555/AJBR.v27i2S.7849.
Berry D.(2007). Health communication: Theory and practice. Buckingham: Open University Press; 2007.
Kleinman A.(1980). Patients and healers in the context of culture: An exploration of the borderland between anthropology, medicine, and psychiatry. Berkeley: University of California Press; 1980.
Katz E, Lazarsfeld PF.(1955). Personal influence: The part played by people in the flow of mass communications. Glencoe: Free Press; 1955.
Bandura A.(1977). Social learning theory. Englewood Cliffs: Prentice Hall; 1977.
Rogers EM.(2003). Diffusion of innovations. 5th ed. New York: Free Press; 2003.
