การดูแลสุขภาพครอบครัวตลอดช่วงชีวิตในครอบครัวพหุวัย: บริบทการดูแลผู้สูงอายุและสมรรถนะผู้ดูแลในชุมชน
คำสำคัญ:
การดูแลสุขภาพครอบครัว, การดูแลตลอดช่วงชีวิต, ครอบครัวพหุวัย, ผู้สูงอายุ, สมรรถนะผู้ดูแลบทคัดย่อ
การวิจัยเชิงสำรวจนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาบริบทการดูแลสุขภาพและการอยู่ร่วมกันของสมาชิกในครอบครัวพหุวัยที่มีผู้สูงอายุในชุมชน และ 2) ศึกษาสมรรถนะที่จำเป็น ปัจจัยที่เกี่ยวข้อง และแนวทางการพัฒนาสมรรถนะของผู้ดูแลผู้สูงอายุในครอบครัวพหุวัย ทำการสัมภาษณ์เชิงลึกในกลุ่มตัวอย่าง จำนวน 20 คน ทำการคัดเลือกแบบเฉพาะเจาะจง ประกอบด้วย ผู้นำชุมชน พยาบาลวิชาชีพ/เจ้าหน้าที่สาธารณสุข ในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพในพื้นที่ และครอบครัวตัวอย่างที่มีการดูแลผู้สูงอายุได้ดี เก็บข้อมูลโดยใช้แบบสัมภาษณ์กึ่งมีโครงสร้าง วิเคราะห์ข้อมูลโดยการถอดเนื้อหาการสัมภาษณ์ ตรวจสอบความถูกต้อง และวิเคราะห์เนื้อหา
ผลการวิจัยพบ 4 ประเด็นหลัก ได้แก่ 1) ครอบครัวพหุวัยมี เด็ก วัยทำงาน และผู้สูงอายุอยู่ร่วมกัน มีการสื่อสาร ปฏิสัมพันธ์ และแบ่งบทบาทภายในบ้าน โดยผู้ดูแลหลักเป็นลูกหลานหรือผู้รับจ้างดูแล 2) สมรรถนะผู้ดูแล ประกอบด้วยความรู้ ทักษะ และทัศนคติ โดยครอบคลุมความรู้เรื่องโรคเรื้อรัง อาหาร ยา การใช้นวัตกรรมดิจิทัลมาช่วยในการดูแล ทักษะการเคลื่อนย้าย การทำแผล การปฐมพยาบาล การจัดการความเครียด และความเข้าใจธรรมชาติของคนต่างวัย 3) ความสามารถในการดูแลได้รับอิทธิพลจากสุขภาพกายและสุขภาพจิตของผู้ดูแล ความเครียดจากการแบกรับภาระการดูแล (Caregiver Burnout) สภาพบ้านเรือน ปัญหาเศรษฐกิจ/ค่าใช้จ่าย สิ่งอำนวยความสะดวก และเครือข่ายสนับสนุน และ 4) การพัฒนาผู้ดูแลควรใช้โปรแกรมหรือหลักสูตรที่สอดคล้องกับวิถีชีวิตของคนในพื้นที่และเชื่อมโยงเครือข่ายชุมชน
เอกสารอ้างอิง
World Health Organization. Ageing and health [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2025 [cited 2026 Sep 17]. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ageing-and-health
สำนักงานสถิติแห่งชาติ. การสำรวจประชากรสูงอายุในประเทศไทย พ.ศ. 2567. กรุงเทพฯ: สำนักงานสถิติแห่งชาติ กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม; 2567.
สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. แผนพัฒนาประชากรเพื่อการพัฒนาประเทศระยะยาว (พ.ศ. 2565–2580) [อินเทอร์เน็ต]. กรุงเทพฯ: สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ; 2565 [เข้าถึงเมื่อ 20 ก.ย. 2569].
World Health Organization. World report on ageing and health [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2015 [cited 2026 Sep 20]. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/9789241565042?utm_source=chatgpt.com
Bertolazzi A, Quaglia V, Bongelli R. Barriers and facilitators to health technology adoption by older adults with chronic diseases: an integrative systematic review. BMC Public Health. 2024;24(1):506. doi:10.1186/s12889-024-18036-5.
ปะราลี โอภาสนันท์. (2559). การพยาบาลผู้สูงอายุศตวรรษที่ 21. (พิมพ์ครั้งที่ 2). เชียงราย: ดาวเหนือ.
World Health Organization. Healthy ageing and functional ability [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2020 Oct 26 [cited 2026 Sep 18]. Available from: https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/healthy-ageing-and-functional-ability
กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข. อัตราส่วนผู้สูงอายุที่ไม่มีภาวะพึ่งพิง [อินเทอร์เน็ต]. นนทบุรี: กรมอนามัย; 2568 [เข้าถึงเมื่อ 18 ก.ย. 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://datacatalog.anamai.moph.go.th/dataset/npalliative
วิชัย เอกพลากร. (2564). รายงานการสำรวจสุขภาพประชาชนไทยโดยการตรวจร่างกาย ครั้งที่ 6 พ.ศ. 2562-2563. กรุงเทพฯ: อักษรกราฟฟิคแอนด์ดีไซน์.
กรมกิจการผู้สูงอายุ. กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์. สถิติผู้สูงอายุ 2566. สืบค้นจาก https://www.dop.go.th/th/know/side/1/1/2449
กรมการแพทย์. (2564). แบบรายงานการตรวจราชการกระทรวงสาธารณสุข ประจำปีงบประมาณ 2564 ประเด็นสุขภาพกลุ่มวัย หัวข้อผู้สูงอายุคุณภาพ เขตสุขภาพที่ 5 รอบที่ 2/ 2564.
World Health Organization. Framework to implement a life course approach in practice. Geneva: World Health Organization; 2025.
World Health Organization. Integrated care for older people (ICOPE): guidance for person-centred assessment and pathways in primary care. 2nd ed [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2025 [cited 2026 Sep 20]. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/9789240103726?utm_source=chatgpt.com
Harvath T, Mongoven J, Sexson K, Bettega K. Development of competencies to strengthen support for caregivers and enhance their capacity to provide care. Gerontol Geriatr Educ. 2023;44(4):523-527. doi:10.1080/02701960.2022.2083117.
เจษฎา อังกาบสี, ชุติมา ปัญญาพินิจนุกูร, นิติบดี ศุขเจริญ. ประสิทธิผลโปรแกรมส่งเสริมความสามารถของผู้ดูแลผู้ป่วยและผู้สูงอายุที่จำเป็นต้องได้รับการดูแลต่อเนื่องที่บ้าน (Caregiver) ตามทฤษฎีการรับรู้ความสามารถตนเอง. วารสารสุขภาพและการศึกษาพยาบาล. 2567;30(1):35-48.
Choi JY, Lee SH, Yu S. Exploring factors influencing caregiver burden: a systematic review of family caregivers of older adults with chronic illness in local communities. Healthcare (Basel). 2024;12(10):1002. doi:10.3390/healthcare12101002.
Mulati N, Aung MN, Moolphate S, Aung TNN, Koyanagi Y, Supakankunti S, et al. Disparity in the burden of caring for older persons between families living in housing estates and traditional communities in Thailand. Eur J Investig Health Psychol Educ. 2024;14(6):1514-1526. doi:10.3390/ejihpe14060100.
เทศบาลตำบลบางคล้า. โครงการเยี่ยมบ้าน เยี่ยมใจ ผู้พึ่งพิง [อินเทอร์เน็ต]. ฉะเชิงเทรา: เทศบาลตำบลบางคล้า; 2569 [เข้าถึงเมื่อ 20 ก.ย. 2569]. จากhttps://hpc6.anamai.moph.go.th/web-upload/31x1af1f7ef8d871a3c2d13d7517b0e6d77/202503/m_document/38783/44083/file_download/a00b3df6e01b022975657363c6765942.pdf?utm_source=chatgpt.com
Rovinelli RJ, Hambleton RK. On the use of content specialists in the assessment of criterion-referenced test item validity. Amherst (MA): Laboratory of Psychometric and Evaluative Research, University of Massachusetts; 1976.
Cronbach LJ. Coefficient alpha and the internal structure of tests. Psychometrika. 1951;16(3):297-334.
ชัยยา นรเดชานันท์, ณัทกวี ศิริรัตน์, เพชรีย์ กุณาละสิริ. การพัฒนาหลักสูตรเสริมสร้างสมรรถนะผู้สูงอายุในการส่งเสริมสุขภาพและป้องกันภาวะแทรกซ้อนจากโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง โรงเรียนผู้สูงอายุหาดเจ้าสำราญ อำเภอเมือง จังหวัดเพชรบุรี. วารสารพยาบาลทหารบก. 2564; 22(1):390-401.
Terri, H., Jennifer, M., Kathryn, S., & Kristen B. Development of competencies to strengthen support for caregivers and enhance their capacity to provide care. Gerontology & Geriatrics education.2023; 44(4):523-527.
