การพัฒนาคู่มือการปฏิบัติงานสำหรับอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในการคัดกรองและให้คำแนะนำผู้ใช้บุหรี่ไฟฟ้าจังหวัดสมุทรสาคร
คำสำคัญ:
อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน, การคัดกรอง, ให้คำแนะนำ, ผู้ใช้บุหรี่ไฟฟ้าบทคัดย่อ
ผลการพัฒนาและทดลองใช้คู่มือการปฏิบัติงานสำหรับอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน
ในการคัดกรองและให้คำแนะนำผู้ใช้บุหรี่ไฟฟ้าจังหวัดสมุทรสาคร (วัตถุประสงค์ที่ 2)
คู่มือที่พัฒนาขึ้นทำให้ความรู้ ทัศนคติ และทักษะของ อสม. กลุ่มทดลองสูงขึ้นกว่าก่อนทดลองและสูงกว่ากลุ่มเปรียบเทียบอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ โดยมีขนาดอิทธิพลใหญ่ทั้งสามตัวแปร (η²p = .361–.663)
ผลที่ได้อาจอธิบายได้จากการที่คู่มือออกแบบจากข้อมูลเชิงประจักษ์ของระยะที่ 1 และผสมผสาน 5A's, TTM และ MI เข้ากับการฝึกปฏิบัติจริงกับผู้ใช้บุหรี่ไฟฟ้าในชุมชน
1) ความรู้ คะแนนความรู้เพิ่มขึ้นหลังทดลองและยังเพิ่มต่อจนถึงระยะติดตาม ผลนี้สอดคล้องกับ Lu et al. (2025) ที่พบว่าความรู้ของบุคลากรสาธารณสุขชุมชนเพิ่มขึ้นหลังการอบรมหลักสูตร C.H.A.N.G.E. และคงอยู่ในระยะติดตาม 1 และ 6 เดือน สอดคล้องกับ Garcia-Sierra et al. (2026) ที่พบว่าความรู้ของบุคลากรกว่า 150 คนเพิ่มขึ้นหลังการอบรม และสอดคล้องกับสำแดงสาร และคณะ (2568) ที่พบผลของโปรแกรมพัฒนาศักยภาพ อสม. ต่อความรู้และทัศนคติในโรคความดันโลหิตสูง อย่างไรก็ตาม ระยะติดตามของการวิจัยนี้สั้นกว่า (3 สัปดาห์หลังสิ้นสุดการทดลอง) และคะแนนระยะติดตามใกล้คะแนนเต็ม (19.98 ± 0.16 จาก 20) แสดงถึงผลเพดาน (ceiling effect) ประกอบกับการใช้แบบทดสอบชุดเดิมซ้ำ 3 ครั้งใน 8 สัปดาห์ การเพิ่มขึ้นในระยะติดตามจึงอาจมีส่วนมาจากความคุ้นเคยกับข้อสอบ (testing effect)
2) ทัศนคติ ทัศนคติเป็นตัวแปรที่มีขนาดอิทธิพลระหว่างกลุ่มสูงที่สุด (η²p = .663) และคงอยู่ถึงระยะติดตาม ผลนี้สอดคล้องกับการออกแบบคู่มือที่ให้น้ำหนักกับการปรับทัศนคติตามข้อค้นพบระยะที่ 1 และสอดคล้องกับ Garcia-Sierra et al. (2026) ที่พบว่าทัศนคติ แรงจูงใจ และความมั่นใจในการช่วยเหลือผู้รับบริการเพิ่มขึ้นหลังการอบรม อย่างไรก็ตาม คะแนนเฉลี่ยหลังทดลอง 54.75 จาก 75 คะแนน (เฉลี่ยรายข้อ 3.65) ยังอยู่ในระดับปานกลางตามเกณฑ์ของการวิจัยนี้ และผู้มีทัศนคติระดับบวกมีเพียงร้อยละ 42.50 แม้ทัศนคติระดับลบจะหมดไป แสดงว่าการลดการตีตราต้องใช้เวลาและกิจกรรมต่อเนื่องมากกว่าระยะทดลองนี้
3) ทักษะการปฏิบัติงาน ทักษะเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ สอดคล้องกับ Nguyen et al. (2020) ที่พบว่าบุคลากรสาธารณสุขหมู่บ้านในเวียดนามซักถามประวัติ ให้คำแนะนำ และให้ความช่วยเหลือผู้สูบบุหรี่เพิ่มขึ้นหลังการอบรม และสอดคล้องกับ Evins et al. (2023) ที่ยืนยันว่าบุคลากรชุมชนที่ปฏิบัติตามแนวทางที่กำหนดเพิ่มประสิทธิผลของงานเลิกบุหรี่ได้ แต่ผลการวิจัยนี้ต่างจาก Nguyen et al. (2020) ใน 2 ด้าน ด้านแรก Nguyen et al. วัดการปฏิบัติจริงที่ 12 เดือน ขณะที่การวิจัยนี้วัดด้วยแบบประเมินตนเองที่ 8 สัปดาห์ ด้านที่สอง อสม. ร้อยละ 75.00 ยังมีทักษะระดับปานกลาง มีเพียงร้อยละ 25.00 ที่ถึงระดับมาก ผลนี้ชี้ว่าทักษะการให้คำปรึกษาแบบ MI ต้องอาศัยการฝึกซ้ำและการนิเทศต่อเนื่อง สอดคล้องกับข้อเสนอของ Foo et al. (2025) เรื่องความถี่ของการติดตาม
4) ผลเทียบกับกลุ่มเปรียบเทียบ ก่อนทดลอง กลุ่มเปรียบเทียบเคยอบรมเรื่องบุหรี่ไฟฟ้า (ร้อยละ 65.00) และเคยคัดกรองผู้ใช้ (ร้อยละ 47.50) มากกว่ากลุ่มทดลอง (ร้อยละ 22.50 และ 17.50) แต่หลังทดลองกลับมีคะแนนต่ำกว่าเมื่อควบคุมคะแนนก่อนทดลองแล้ว ผลนี้สนับสนุนข้อค้นพบของ Tan et al. (2023) ว่าการอบรมทั่วไปไม่เพียงพอ ต้องเป็นหลักสูตรที่ออกแบบเฉพาะบริบทงานของบุคลากรชุมชน อย่างไรก็ตาม ทั้งสองกลุ่มไม่ได้มาจากการสุ่มและมีลักษณะพื้นฐานต่างกันหลายด้าน เช่น ระดับการศึกษาและประสบการณ์ การวิเคราะห์ ANCOVA ควบคุมได้เฉพาะคะแนนก่อนทดลอง จึงยังมีตัวแปรกวนอื่นที่อาจมีผล
เอกสารอ้างอิง
Huard, C., Villacis Alvarez, E., Veluz-Wilkins, A., Garcia Sierra, A. M., & Tan, M. (2024). How community health workers can address tobacco dependence of high-risk patients: A qualitative analysis of the unique training needs of community health workers. Tobacco Use Insights, 17, 1–11. https://doi.org/10.1177/1179173X241272369
Sakboonyarat, B., Poovieng, J., Jongcherdchootrakul, K., Hempatawee, N., Hatthachote, P., & Mungthin, M. (2025). Emerging trends and determinants of electronic cigarette use among young Thai men, 2022–2024. BMC Public Health, 25(1), 3842. https://doi.org/10.1186/s12889-025-24962-9
World Health Organization. (2014). Toolkit for delivering the 5A’s and 5R’s brief tobacco interventions in primary care. WHO.
Tan, M. M., Oke, S., Ellison, D., Huard, C., & Veluz-Wilkins, A. (2023). Addressing tobacco use in underserved communities outside of primary care: The need to tailor tobacco cessation training for community health workers. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(8), 5574. https://doi.org/10.3390/ijerph20085574
ศูนย์ข้อมูลและข่าวสืบสวนเพื่อสิทธิพลเมือง. (2568) สภานการณ์การสูบบุหรี่ไฟฟ้าในเยาวชน. ศูนย์ข้อมูลและข่าวสืบสวนเพื่อสิทธิพลเมือง.
รวมสุก, ธ., เอื้อมณีกูล, น., เกิดม่วง, ส., โรจน์ไพศาลกิจ, ก., จันทร์เทียน, พ., และสุรมิตร, บ. (2567). การพัฒนาการควบคุมการใช้บุหรี่ไฟฟ้าของเยาวชนในชุมชนโดยการมีส่วนร่วมของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในจังหวัดฉะเชิงเทรา. วารสารพยาบาล, 73(1), 19–28.
Patanavanich, R., Aekplakorn, W., Chariyalertsak, S., Bumrerraj, S., Vichitkunakorn, P., Chuemchit, M., Neelapaichit, N., & Glantz, S. A. (2026). Patterns of e-cigarette use by sex and age in Thailand: The National Health Examination Survey 2024–2025. Tobacco Induced Diseases, 24, 104. https://doi.org/10.18332/tid/218627
Yinpraphan, N., Hansang, N., Sukcharoen, N., Poommin, P., Srinithiwat, P., Khunlapate, C., Charoenpitakporn, P., & Narindrarangkura, P. (2026). Prevalence and associated factors of e-cigarette use tendency among adolescents in a rural community, Thailand: A cross-sectional study. Tobacco Induced Diseases, 24, 51. https://doi.org/10.18332/tid/218288
Benjakul, S., Nakju, S., & Termsirikulchai, L. (2023). Factors associated with e-cigarette use among vocational students: A cross-sectional multistage cluster survey, Thailand. Tobacco Induced Diseases, 21, 1–11. https://doi.org/10.18332/tid/170421
กิจแสงทอง, ฉ., ศิลปรัศมี, ร., บัญชรหัตถกิจ, พ., และชูศักดิ์, ท. (2567). ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการสูบบุหรี่ไฟฟ้าของนักเรียนสถาบันการอาชีวศึกษา ภาคกลาง 1. Singburi Hospital Journal, 33(2), B108–B117.
Palakai, R., Sornpaisarn, B., Sawangdee, Y., Chuanwan, S., Saonuam, P., Katewongsa, P., & Rehm, J. (2023). The cost-effectiveness of improved brief interventions for tobacco cessation in Thailand. Frontiers in Public Health, 11, 1289561. https://doi.org/10.3389/fpubh.2023.1289561
Garcia-Sierra, A. M., Nassar-Abuabara, V., Lu, T., Tang, C., Veluz-Wilkins, A., & Tan, M. (2026). Equitable learning outcomes among community health workers following a modified smoking cessation training: A pre-post intervention study. Health Promotion Practice. Advance online publication. https://doi.org/10.1177/08901171261449023
Park, E., Zhou, Y., Chen, C., Chacko, T., Mahoney, M., & Chang, Y. P. (2023). Systematic review: Interventions to quit tobacco products for young adults. BMC Public Health, 23(1), 1233. https://doi.org/10.1186/s12889-023-15900-8
van den Brand, F. A., van Koeveringe, J. M., van Schayck, O. C. P., & Nagelhout, G. E. (2025). Evaluation of a training for managers in using active and personal communication to stimulate employee participation in a workplace smoking cessation program. Tobacco Prevention & Cessation, 11, 45. https://doi.org/10.18332/tpc/208807
Foo, C. Y. S., Potter, K., Nielsen, L., Rohila, A., Culhane Maravic, M., Schnitzer, K., Pachas, G. N., Levy, D. E., Reyering, S., Thorndike, A. N., Cather, C., & Evins, A. E. (2025). Implementation of community health worker support for tobacco cessation: A mixed-methods study. Psychiatric Services, 76(1), 30–40. https://doi.org/10.1176/appi.ps.20240044
Phomborphub, B., Pungrassami, P., & Boonkitjaroen, T. (2008). Village health volunteer participation in tuberculosis control in southern Thailand. Southeast Asian Journal of Tropical Medicine and Public Health, 39(3), 542–548. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18564696/
Woodruff, D., Sawyer, S., & Taggart, T. (2026). The role of community health workers in tobacco cessation: A scoping review. Health Promotion Practice. Advance online publication. https://doi.org/10.1177/08901171261433812
สำแดงสาร, ด., จิตรา, ก., เรืองพุทธ, พ., สหายรักษ์, ส., และวาระเพียง, ว. (2568). ผลของโปรแกรมการพัฒนาศักยภาพของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านต่อความรู้ ทัศนคติ และความสามารถในการดูแลผู้ป่วยโรคความดันโลหิตสูง. วารสารคณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา. 33(3) 92-104.
Nguyen, N., Nguyen, T., Truong, V., Dang, K., Siman, N., & Shelley, D. (2020). Impact of a tobacco cessation intervention on adherence to tobacco use treatment guidelines among village health workers in Vietnam. Global Health Promotion, 27(3), 24–33. https://doi.org/10.1177/1757975919854032
เกิดชื่น, ก., ตุ้ยเจริญ, จ., และนิ่มกระโทก, ธ. (2567). การพัฒนาศักยภาพอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในการบริหารจัดการ “สถานีรักษ์สุขภาพ” แบบเป็นหุ้นส่วน. วารสารวิจัยและพัฒนา
ด้านสุขภาพ, 10(2), 55–68.
Evins, A. E., Cather, C., Maravic, M. C., Reyering, S., Pachas, G. N., Thorndike, A. N., Levy, D. E., Fung, V., Fischer, M. A., Schnitzer, K., Pratt, S., Fetters, M. D., Deeb, B., Potter, K., & Schoenfeld, D. A. (2023). A pragmatic cluster-randomized trial of provider education and community health worker support for tobacco cessation. Psychiatric Services, 74(4), 365–373. https://doi.org/10.1176/appi.ps.20220187
Lindson, N., Livingstone-Banks, J., Butler, A. R., Levy, D. T., Barnett, P., Theodoulou, A., Notley, C., Rigotti, N. A., Chen, Y., & Hartmann-Boyce, J. (2025). An update of a systematic review and meta-analyses exploring flavours in intervention studies of e-cigarettes for smoking cessation. Addiction, 120(4), 770–778. https://doi.org/10.1111/add.16736
