การพัฒนาระบบการดูแลเพื่อลดอันตรายจากยาเสพติด โดยชุมชนมีส่วนร่วม (CBTx) ในผู้ป่วยยาเสพติด อำเภอพระยืน จังหวัดขอนแก่น
คำสำคัญ:
การลดอันตรายจากยาเสพติด, การบำบัดรักษาและฟื้นฟูโดยชุมชนมีส่วนร่วม (CBTx), ผู้ป่วยยาเสพติด, การวิจัยเชิงปฏิบัติการบทคัดย่อ
การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (Participatory action research) มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาบริบทและสถานการณ์ พัฒนาและใช้รูปแบบ ศึกษาผลของรูปแบบ และศึกษาปัจจัยแห่งความสำเร็จของการพัฒนาระบบการดูแลเพื่อลดอันตรายจากยาเสพติด (Harm reduction) โดยชุมชนมีส่วนร่วม (CBTx) ในผู้ป่วยยาเสพติด เก็บข้อมูลระหว่างเดือนมีนาคม–ตุลาคม 2569 รวมระยะเวลา 8 เดือน กลุ่มเป้าหมาย จำนวน 468 คน ประกอบด้วย ภาคีเครือข่าย 122 คน ได้แก่ นายอำเภอหรือผู้แทน ผู้กำกับการสถานีตำรวจภูธรพระยืนหรือผู้แทน ผู้อำนวยการโรงพยาบาลพระยืนหรือผู้แทน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ผู้นำชุมชน โรงพยาบาลและโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล และอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน และกลุ่มผู้ป่วยยาเสพติด 173 คน และญาติหรือครอบครัวผู้ป่วย 173 คน คัดเลือกแบบเฉพาะเจาะจง เครื่องมือ ได้แก่ แบบสอบถามผู้ป่วยและญาติ (ข้อมูลทั่วไป แบบประเมิน SMI-V Scan แบบสังเกต Mind7 แบบประเมินพฤติกรรมก้าวร้าวรุนแรง OAS แบบติดตามผู้ป่วยยาเสพติด และแบบประเมินความพึงพอใจของญาติ) แบบสอบถามภาคีเครือข่าย (ความรู้ ทักษะ เจตคติ และการมีส่วนร่วมของชุมชน) และแนวคำถามการสนทนากลุ่ม (Focus group discussion) วิเคราะห์ข้อมูลเชิงคุณภาพด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา และข้อมูลเชิงปริมาณด้วยสถิติ จำนวน ร้อยละ ค่าเฉลี่ย ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน และ paired t-test
ผลการศึกษาพบว่า ผู้ป่วยยาเสพติดส่วนมากเป็นเพศชาย ร้อยละ 91.33 อายุส่วนมาก 30–39 ปี ร้อยละ 41.62 (Mean±SD = 34.82±8.46, Min = 18, Max = 62) การพัฒนารูปแบบประกอบด้วย 4 แนวทาง ดังนี้ 1) ค้นหาและคัดกรองผู้ป่วยยาเสพติดในชุมชนโดยภาคีเครือข่ายมีส่วนร่วม และจำแนกกลุ่มสีเขียว เหลือง ส้ม แดง 2) ติดตามผู้ป่วยกลุ่มสีแดงและผู้ป่วยที่เสี่ยงก่อความรุนแรงอย่างต่อเนื่องด้วย Telemedicine และ Health Rider 3) แต่งตั้งคณะทำงานและทำ MOU ร่วมกับภาคีเครือข่ายระดับอำเภอ 4) ฟื้นฟูสภาพทางสังคมและส่งต่อผู้ป่วยระหว่างหมู่บ้าน ตำบล และอำเภอ ผลของการใช้รูปแบบพบว่า การมีส่วนร่วมของภาคีเครือข่าย ความรู้ ทักษะ และเจตคติของภาคีเครือข่าย ความพึงพอใจของญาติ/ครอบครัวผู้ป่วย เพิ่มขึ้น และอุบัติการณ์ความรุนแรงของผู้ป่วยยาเสพติดที่มีอาการทางจิตและเสี่ยงต่อการก่อความรุนแรง ลดลง ภายหลังการพัฒนาอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ p < .05 (t = 12.45, 10.87, 9.63, 8.21 ตามลำดับ)
เอกสารอ้างอิง
กรองจิต วลัยศรี. (2566). การพัฒนารูปแบบการดูแลผู้ป่วยจิตเวชและยาเสพติดที่มีความเสี่ยงสูงต่อการก่อความรุนแรงในชุมชน โดยการมีส่วนร่วมของภาคีเครือข่าย อำเภอเสลภูมิ จังหวัดร้อยเอ็ด. วารสารการศึกษา-สุขภาพและการจัดการสิ่งแวดล้อม, 8(3), 909–917.
Marissa D. Abram, Adrian Jugdoyal, Paulo Seabra, Dana Murphy-Parker, & Adam Searby. (2025). Harm reduction as a form of 'wrap-around' care: The nursing role. International Journal of Mental Health Nursing, 34(1), Article e13436.
กิตติมา ก้านจักร, วาสนา ทิพเลิศ, และณรงค์ชัย เศิกศิริ. (2569). การพัฒนารูปแบบการบำบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ป่วยยาเสพติดโดยการมีส่วนร่วมของชุมชนต้นแบบ (ชุมชนล้อมรักษ์) แบบบูรณาการ จังหวัดขอนแก่น. วารสารวิจัยและพัฒนาระบบสุขภาพ, 19(1), 242–256.
John M. Cohen, & Norman T. Uphoff. (1980). Participation's place in rural development: Seeking clarity through specificity. World Development, 8(3), 213–235.
ประครอง ประกิระนะ, จันทร์เพ็ญ สว่างไธสง, ดนัย บุญมี, กาญจนา จันทะนุย, และอรนุช ไชยสันต์. (2567). แนวทางการดูแลผู้ป่วยยาเสพติดที่มีอาการทางจิตและมีความเสี่ยงสูงในการก่อความรุนแรงโดยชุมชนมีส่วนร่วม อำเภอยางสีสุราช จังหวัดมหาสารคาม. วารสารการศึกษา-สุขภาพและการจัดการสิ่งแวดล้อม, 9(6), 218–228.
โรงพยาบาลพระยืน. (2569). ระบบสารสนเทศโรงพยาบาลพระยืน (HOSxP).
วิระวัติ นักร้อง. (2567). การพัฒนาแนวทางการค้นหาผู้ใช้ยาเสพติดด้วยกระบวนการมีส่วนร่วมในพื้นที่ตำบลบ้านโต้น อำเภอพระยืน จังหวัดขอนแก่น. วารสารสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดขอนแก่น, 6(1), e266459.
โรงพยาบาลพระยืน. (2567). การพัฒนาระบบการบำบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ป่วยยาเสพติดโดยชุมชนมีส่วนร่วม (CBTx) [เอกสารสรุปผลงานการพัฒนาคุณภาพ HA Forum]. กลุ่มงานจิตเวชและยาเสพติด โรงพยาบาลพระยืน.
วชิราวุธ ผลบุญภิรมย์, ปัญญา ทาพรมมา, พิชิต คำภาเกะ, อังคาร มุ่งเกิด, และวาสนา โยธานัก. (2568). รูปแบบการบำบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ป่วยยาเสพติดโดยการมีส่วนร่วมของชุมชน อำเภอพล จังหวัดขอนแก่น. วารสารสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดขอนแก่น, 7(1), e273093.
Kemmis, S., McTaggart, R., & Nixon, R. (2014). Introducing critical participatory action research. The action research planner: Doing critical participatory action research, 1–31.
Charles T. Orjiakor, John Eze, Methodius Chinweoke, Michael Ezenwa, Ijeoma Orjiakor, Obinna Onwujekwe, & Joseph Palamar. (2023). A systematic review of actors, actions, and outcomes of community-based efforts to prevent or reduce methamphetamine use. Addiction Research & Theory, 31(5), 335–344.
Nguyen Thu Trang, Le Minh Giang, Han Dinh Hoe, Nguyen Huu Anh, Dinh Thi Thanh Thuy, & Gavin Bart. (2025). "When she's there, I no longer worry about her being arrested" – Family perspectives on compulsory drug rehabilitation in Vietnam and implications for community-based services. International Journal of Drug Policy, 135, Article 104681.
Trang Thu Nguyen, Mai Thi Ngoc Tran, Giang Minh Le, & Marie Jauffret-Roustide. (2022). Drug harm reduction in Vietnam: A review of stakeholders' perspectives and implications for future interventions. American Journal of Public Health, 112(S2), S182–S190.
Margaret Isioma Ojeahere, Sarah Kanana Kiburi, Paul Agbo, Rakesh Kumar, & Florence Jaguga. (2022). Telehealth interventions for substance use disorders in low- and- middle income countries: A scoping review. PLOS Digital Health, 1(11), Article e0000125.
Tanyaporn Wansom, Akaphot Thongmee, Salyavit Chittmittrapap, Tunyaluck Saraporn, Karuna Chavalertsakul, Nuntisa Chotirosniramit, Suta Pattarakijroongrueng, Thitisant Palakawong Na Ayuthaya, Viroj Verachai, Paisarn Traisirichok, Benjamas Intharabut, Nyan Linn, Rapeeporn Teuansiri, Kewalin Kulprayong, Arrini Waesateh, Sureena Lawseng, Tikumporn Chumwangwapee, Smith Pattarasuteewong, Nee Pudpong, Nicolas Durier. (2025). Community-based integrated care for HIV, viral hepatitis and sexually transmitted infections, Thailand. Bulletin of the World Health Organization.
ชวนพิศ เคหาบาล. (2568). ประสิทธิผลของโปรแกรมการบำบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ป่วยยาเสพติดโดยใช้รูปแบบ CBTx "ชุมชนล้อมรักษ์" ต่อการมีส่วนร่วมของภาคีเครือข่ายและการเสพสารแอมเฟตามีน ของผู้ป่วยยาเสพติด อำเภอเชียงขวัญ จังหวัดร้อยเอ็ด. วารสารวิจัยและพัฒนานวัตกรรมทางสุขภาพ, 6(2), 274–287.
