การพัฒนารูปแบบและกระบวนการดูแลและฟื้นฟูผู้มีปัญหาสุราโดยชุมชนด้วยกลไก “ธรรมนำทาง” กรณีศึกษาศูนย์ฮักชุมชนวัดป่าก้าว อำเภอนาจะหลวย จังหวัดอุบลราชธานี
คำสำคัญ:
การดูแลผู้มีปัญหาสุราโดยชุมชน, ธรรมนำทาง, ศูนย์ฮักชุมชน, ดัชนีชี้วัดสุขภาพจิตคนไทย (TMHI-15), การวิจัยเชิงปฏิบัติการ, ASSISTบทคัดย่อ
การวิจัยเชิงปฏิบัติการ (Action Research) มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) พัฒนารูปแบบการดูแลและฟื้นฟูผู้มีปัญหาสุรา และ 2) ศึกษาผลการใช้รูปแบบฯ ณ ศูนย์ฮักชุมชนวัดป่าก้าว ตำบลโนนสมบูรณ์ อำเภอนาจะหลวย จังหวัดอุบลราชธานี ได้รับการอนุมัติด้านจริยธรรมการวิจัยในมนุษย์จากสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดอุบลราชธานี (เลขที่ SSJ.UB 04.011) ประชากรในการศึกษาจาก 191 ครัวเรือน รวม 440 คน กลุ่มตัวอย่างคัดเลือกแบบเจาะจง และสุ่มอย่างง่าย รวมทั้งสิ้น 30 คน ได้แก่ ผู้มีปัญหาสุรา 10 คน, บุคลากรสาธารณสุข 9 คน, พระสงฆ์วิทยากร 3 รูป และผู้นำชุมชน/อสม. 8 คน เครื่องมือวิจัยประกอบด้วย แบบบันทึก Focus Group, แบบประเมินคัดกรอง ASSIST, แบบสำรวจข้อมูลครัวเรือน, แบบทดสอบดัชนีชี้วัดสุขภาพจิตคนไทยฉบับสั้น 15 ข้อ (TMHI-15) และแบบบันทึกการติดตามนำหนุนใจ (ครั้งที่ 1-7) (IOC = 0.80, ความเชื่อมั่น Cronbach's Alpha = 0.82) ดำเนินการ 3 ระยะตามวงจร PAOR ของ Kemmis and McTaggart วิเคราะห์ข้อมูลเชิงบริบทด้วยสถิติเชิงพรรณนา เปรียบเทียบความแตกต่างคะแนน ASSIST ด้วยสถิติ Wilcoxon Signed-Ranks Test และเปรียบเทียบคะแนนสุขภาพจิต (TMHI-15) ด้วยสถิติ Paired t-test พร้อมวิเคราะห์ข้อมูลเชิงคุณภาพด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา
ผลการศึกษาพบว่า รูปแบบ “ธรรมนำทาง” (Dhamma-Guided Recovery) ที่พัฒนาขึ้นเป็นกลไกสานพลังไตรภาคี (พระสงฆ์ บุคลากรสุขภาพ ผู้นำชุมชน/อสม. ร่วมกับอดีตผู้เลิกสุรา) เริ่มจากกิจกรรม Harm Reduction กลุ่มสมาชิกในชุมชนและเยาวชน ต่อด้วยค่ายปฏิบัติการ “รู้ ธรรม อยู่วัด” 7 วัน 6 คืน (บูรณาการความรู้สุขภาพ หลักพุทธธรรม/สติปัฏฐาน 4 และการฝึกอาชีพ) และกระบวนการติดตาม “นำ หนุน ใจ” 7 ครั้งในระยะเวลา 12 เดือน ผลการติดตามหลังดำเนินโครงการครบ 12 เดือน ในกลุ่มกรณีศึกษา พบว่า ผู้เข้าร่วมปรับเปลี่ยนพฤติกรรมจนไม่มีผู้ดื่มสุราในระดับเสี่ยงสูงทุกวัน (ลดลงเหลือร้อยละ 0) ค่าใช้จ่ายในการดื่มสุราลดลงจากเดิมเฉลี่ยระดับชุมชน 62,610 บาท/เดือน เหลือเพียง 3,500 บาท/เดือน คะแนนประเมินระดับปัญหาการดื่มสุรา (ASSIST score) ลดลงอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ.05 (Z=-2.803,p<0.05) ด้านสุขภาพจิตพบว่า คะแนนสุขภาพจิต (TMHI-15) ของกลุ่มตัวอย่างเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ.05 (t=4.12,p<0.05) โดยไม่มีผู้ใดมีสุขภาพจิตต่ำกว่าคนทั่วไปอีกเลย (ร้อยละ 0) ชุมชนเกิดกติกาและพื้นที่ปลอดภัยในการยอมรับผู้ป่วยคืนสู่สังคมอย่างยั่งยืน
เอกสารอ้างอิง
U.S. Department of Health and Human Services (HHS), Office of the Surgeon General. Facing Addiction in America: The Surgeon General's Report on Alcohol, Drugs, and Health. Washington, DC: HHS; 2016.
ศูนย์ฮักชุมชนวัดป่าก้าว. (2568). การสำรวจข้อมูลครัวเรือนของศูนย์ฮักชุมชนวัดป่าก้าว ตำบลโนนสมบูรณ์ อำเภอนาจะหลวย จังหวัดอุบลราชธานี.
เพชรรัตน์ กิจสนาโยธิน. การศึกษาพฤติกรรมการบริโภคเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ผลกระทบจากการดื่มแอลกอฮอล์ และคุณภาพชีวิตของประชาชน จังหวัดสุโขทัย. วารสารวิจัยและพัฒนาระบบสุขภาพ 2564; 14(3): 275-287.
Day E, Pechey LC, Roscoe S, Kelly JF. Recovery support services as part of the continuum of care for alcohol or drug use disorders. Addiction 2025; 120(8): 1497-1520.
ธีรชาติ ศุภสระ. การพัฒนาระบบการดูแลผู้ป่วยติดสุรา อำเภอนาเชือก จังหวัดมหาสารคาม. วารสารวิจัยและพัฒนานวัตกรรมทางสุขภาพ 2567; 5(1): 624-641.
Garland EL, Hanley AW, Nakamura Y, Barrett JW, Baker AK, Reese SE, et al. Mindfulness-Oriented Recovery Enhancement vs Supportive Group Therapy for Co-occurring Opioid Misuse and Chronic Pain in Primary Care: A Randomized Clinical Trial. JAMA Intern Med 2022; 182(4): 407-417.
พระปลัดสมโภชน์, และคณะ. แนวทางการประยุกต์ใช้หลักพุทธธรรมในการบำบัดรักษาและเสริมสร้างสุขภาวะผู้มีปัญหาสุราในชุมชน. วารสาร มจร หริภุญชัยปริทรรศน์ 2567; 8(2): 112-125.
Scannell C. Voices of Hope: Substance Use Peer Support in a System of Care. Subst Abuse Res Treat 2021; 15: 1-7.
Lavilla-Gracia M, Pueyo-Garrigues M, Calavia Gil D, Esandi-Larramendi N, Alfaro-Diaz C, Canga-Armayor N. Peer-led BASICS intervention to reduce alcohol consumption and alcohol-related consequences among university students: a randomized controlled trial. Front Public Health 2023; 11: 1280840.
กิตติศักดิ์ และคณะ. พลังชุมชนและผู้เชี่ยวชาญจากประสบการณ์ตรง (Peer Support): การเปลี่ยนผ่านจากผู้ติดสุราสู่ผู้สร้างแรงบันดาลใจ. วารสารสมาคมพยาบาลแห่งประเทศไทยฯ 2566; 41(2): 45-58.
Kemmis, S., McTaggart, R., & Nixon, R. (2014). Introducing critical participatory action research. The action research planner: Doing critical participatory action research, 1–31.
สุพิศ ยอแสง. ประสิทธิผลของโปรแกรมการบำบัดทางจิตสังคมด้วยการปรับความคิดและพฤติกรรมโดยการมีส่วนร่วมของครอบครัวต่อพฤติกรรมการดื่มสุราและปริมาณการดื่มสุราในผู้ป่วยติดสุรา โรงพยาบาลโพนสวรรค์ จังหวัดนครพนม. วารสารสิ่งแวดล้อมศึกษาการแพทย์และสุขภาพ 2568; 10(4): 1291-1302.
McCrady BS, Flanagan JC. The Role of the Family in Alcohol Use Disorder Recovery for Adults. Alcohol Res 2021; 41(1): 06.
สุจิตรา ยะวร, ชยพล ยะวร. การพัฒนารูปแบบการบริหารแบบมีส่วนร่วมในการลดการบริโภคเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ชุมชนสมบูรณ์พูนสุข จังหวัดลพบุรี. วารสารวิทยาลัยนครราชสีมา (สาขามนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์) 2567; 18(1): 13-22.
