แนวคิดดี 2 ฝั่งดี 2 ฝ่ายของไทดำ: ภูมิปัญญาความสัมพันธ์ระหว่างคนกับผี และคนกับคน - โพธิ์สาน อภิญวัฒน์ (วารสารมนุษย์กับสังคม, 2024)
บทความวิชาการนี้ เขียนขึ้นเพื่อนำเสนอแนวคิดของคนไทดำ (ลาวโซ่ง) ในประเทศไทย เกี่ยวกับผีเฮือน และความสัมพันธ์สองฝ่ายระหว่างลูกหลานกับผีเฮือนและ ระหว่างเจ้าภาพเสนกับหมอเสน แม่มด ญาติพี่น้อง และเพื่อนบ้านที่มาร่วมงานเสน ในแบบ “ดี 2 ฝั่ง ดี 2 ฝ่าย” (ดีสองฟะ มะสองตาง) ผลการศึกษาพบว่า ลูกหลานไทดำ ในประเทศไทยเชื่อมั่นในผีเฮือนในฐานะเป็น “ที่พึ่งที่ยึดเหนี่ยว” ของตน ไปพร้อมๆ กับหลักพระรัตนตรัยของพุทธศาสนา ผีเฮือนในแนวคิดพวกเขาแบ่งออกเป็น 2 ประเภทตามนิสัยของผีเฮือน คือ ผีเฮือนจังไฮ กับ ผีเฮือนไม่จังไฮ ผีเฮือนจะมีความสัมพันธ์กับลูกหลานตามหน้าที่ในแบบ “ดี 2 ฝั่งดี 2 ฝ่าย” โดยฝ่ายผีเฮือน จะทำหน้าที่ปกปักรักษาลูกหลานให้เป็นไปตาม ฮีตคองไทดำ และทำให้พวกเขาอยู่ดีมีสุขในชีวิต ฝ่ายลูกหลานผู้เชื่อว่า ผีเฮือนได้กระทำหน้าที่พวกท่านอย่างนั้นๆ ต่อพวกตนแล้ว ก็จะกระทำหน้าที่ 3 อย่างต่อผีเฮือนเป็นการตอบแทน คือ 1) บอกเล่าผีเฮือนให้รับรู้ผ่านพิธีหน่องก้อและพิธีกิ้ว 2) เลี้ยงดูผีเฮือนผ่านพิธีปาดเซอ พิธีปาดตง และพิธีเสนเฮือน และ 3) ช่วยเหลือผีเฮือนผ่านพิธีเสนเต็ง พิธีกรรมต่างๆ ที่ลูกหลานไทดำได้กระทำต่อผีเฮือนนั้นๆ สื่อสะท้อนให้เห็นถึงภูมิปัญญาไทดำ (ลาวโซ่ง) ในประเทศไทยผ่านความสัมพันธ์ระหว่างกันแบบ “ดี 2 ฝั่ง ดี 2 ฝ่าย” ได้ 3 ประเด็น คือ ดี 2 ฝั่งดี 2 ฝ่ายระหว่าง 1) ลูกหลานกับผีเฮือนในฐานะความสัมพันธ์ระหว่างคนกับผี 2) เจ้าภาพเสนกับหมอเสนหรือแม่มดในฐานะความสัมพันธ์ระหว่างคนกับคน และ 3) เจ้าภาพเสนกับญาติพี่น้องและเพื่อนบ้านที่มาร่วมงานเสนในฐานะความสัมพันธ์ระหว่างคนกับคน