ถอดรหัสวัฒนธรรมในภาพผะเหวดอีสาน - ธรรมวัตร, จารุวรรณ (วารสารมนุษย์กับสังคม, 2024)
การศึกษาประเด็น “ถอดรหัสวัฒนธรรมในภาพผะเหวดอีสาน” เป็นงานวิจัยด้านคติชนวิทยาโดยศึกษา ผ้าวาดภาพผะเหวดอีสานแบบม้วนยาวจากสิบสามชุมชนคือ ชุมชนอีสาน 10 แห่ง ชุมชนผู้ไท 2 แห่ง และชุมชนลาว ณ นครเวียงจันทน์ 1 แห่ง แนวคิดในการศึกษาคือ ผ้าวาดภาพผะเหวดอีสานเป็นศิลปะพื้นบ้าน (Folk Arts) ที่เหมือนโลกหลายใบที่ช่างพื้นบ้านสร้างขึ้นทับซ้อนกันอยู่ โดยช่างได้แรงบัลดาลใจจากนิทานเรื่องผะเหวดสันดรชาดก จากจินตนาการของตนเองและจากความทรงจำในวิถีสังคมและวัฒนธรรม ภาพวาดทุกชุดมีความหมายที่ตีความได้หลายระดับทั้งความหมายตรงและความหมายแฝงที่เหมือนการเล่นซ่อนหา เช่นภาพวาดกัณฑ์ทศพร เป็นภาพแสดงอำนาจของพระอินทร์ที่ให้พรสิบประการตามคำขอของพระนางผุสดี ความหมายโดยตรงคือการบอกเล่าความปรารถนาสิบประการของผู้หญิง แต่ความหมายแฝงคือล้อเลียนการเสพย์สุขทางสายตาบนเรือนร่างที่งามราวเทพสร้างให้เป็นเรือนร่างของผู้หญิง การให้ความหมายเป็นการถอดรหัสวัฒนธรรมสายตาที่ทบทวนการรับรู้และการเข้าใจในนิทานชาดกเรื่องที่สำคัญที่สุด ซึ่งทำหน้าที่นิทานศักดิ์สิทธิ์ในประเพณีบุญผะเหวดหรือบุญใหญ่ของชาวอีสาน ผลการศึกษาอธิบายข้อค้นพบในประเด็นต่อไปนี้ 1) รูปลักษณ์ผ้าผะเหวดอีสาน 2) การเล่าเรื่องด้วยอนุภาคเหตุการณ์ 3) ชุมชนและบุคคลตามจินตนาการแบบท้องถิ่น 4) การต่อสู้ด้านอุดมการณ์ในนิทานผะเหวดสันดรอีสาน 5) บรรทัดฐานทางสังคม 6) ความอนาจารในผ้าวาดภาพผะเหวด 7) ความหมายเชิงสัญญะของตัวละคร 8) ความเปลี่ยนแปลงของผ้าผะเหวด 9) การสร้างพิพิธภัณฑ์ผ้าวาดภาพผะเหวด