วารสารมานุษยวิทยา

บทบรรณาธิการ

นฤพนธ์ ด้วงวิเศษ — Tue, 02 Jun 2026 00:00:00 +0700

ผู้สูงอายุกับการขับเคลื่อนเรื่องที่อยู่อาศัยในเขตอำเภอเมืองเชียงใหม่

Soontree Siriinntawong — Tue, 02 Jun 2026 00:00:00 +0700

การเคลื่อนไหวในทางสังคมส่วนใหญ่มักจะเป็นภาพลักษณ์ของคนหนุ่มสาวที่ต้องการจะสร้างการเปลี่ยนแปลงในทางสังคมมากกว่าจะเป็นภาพลักษณ์ของผู้สูงอายุที่ออกมาเคลื่อนไหวเพื่อต้องการให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในทางสังคม วิธีคิดแบบนี้ส่วนหนึ่งเป็นผลมาจากการมองว่าผู้สูงอายุคือกลุ่มคนที่มีสภาพร่างกายที่เปลี่ยนแปลงไปตามช่วงวัย มีโรคภัยไข้เจ็บที่เกิดขึ้นตามช่วงอายุและมีความสามารถของร่างกายที่เสื่อมถอย กลุ่มคนเหล่านี้จึงมักจะถูกมองหรือเข้าใจว่าไม่สามารถสร้างผลผลิตทางสังคม (social production) ใด ๆ ได้อีกแล้ว นอกจากจะต้องพึ่งพิงคนภายในครอบครัวมากขึ้น หรือ เป็นกลุ่มช่วงวัยที่ไม่ได้ต้องการการเปลี่ยนแปลงใดๆ อีกต่อไปและรอความช่วยเหลือจากรัฐมากขึ้นเท่านั้น ภาพความเข้าใจดังกล่าว ทำให้เราละเลยความพยายามในการสร้างภาวะการเป็นผู้กระทำการของผู้สูงอายุ (agency) ที่สัมพันธ์กับการดำรงอยู่ของระบบของครอบครัว ชุมชนและสังคม ซึ่งไม่ได้แยกออกจากการรับรู้ตัวตนและการสร้างความหมายในการดำรงบั้นปลายชีวิตของผู้สูงอายุเอง

งานวิจัยชิ้นนี้จึงต้องการสะท้อนให้เห็นการขับเคลื่อนทางสังคมของผู้สูงอายุที่อยู่ในฐานะของ “คนจนเมือง” และเป็นกลุ่มเปราะบางที่ไม่มีที่อยู่อาศัยที่มั่นคงในบั้นปลายชีวิต โดยงานวิจัยชิ้นนี้เน้นการเข้าไปทำความเข้าใจว่า เหตุใดผู้สูงอายุในพื้นที่เมือง (urban area) ที่มีความเปราะบางทางสังคมที่ทับซ้อนกัน เช่น อายุ ชนชั้น และความเปราะบางด้านอื่นๆ จึงออกมาเคลื่อนไหวเรียกร้องเรื่องที่อยู่อาศัยในบั้นปลายของชีวิตของตนเอง เพื่อที่งานวิจัยชิ้นนี้จะนำไปสู่การสร้างความเข้าใจต่อกลุ่มผู้สูงอายุที่ยังอยู่ในฐานะของการเป็นผู้กระทำการทางสังคมที่ต้องการสร้างความมั่นคงในการดำรงบั้นปลายชีวิตของตนเองควบคู่ไปกับความมั่นคงในการดำรงชีวิตของครอบครัว ชุมชนและสังคม การทำวิจัยชิ้นนี้จึงต้องการสะท้อนให้เห็น “ชีวิตของผู้สูงวัย” ที่มีหลากหลายมิติเพิ่มมากขึ้น โดยไม่จำกัดภาพความเข้าใจในมิติเรื่องสุขภาพร่างกาย หรือ การดูแลรักษาสุขภาพของผู้สูงวัยเท่านั้น แต่ต้องการสะท้อนให้เห็นว่า การดำรงชีวิตของการเป็นผู้สูงวัยไม่ได้แยกออกจากมิติทางสังคมและมิติของความเป็นมนุษย์ในด้านอื่นๆ ที่ผู้สูงอายุแต่ละคนต้องดำรงอยู่ในทางสังคม อีกทั้งยังไม่สามารถละเลยบริบททางด้านประวัติศาสตร์ การเมืองและเศรษฐกิจที่มีผลต่อการการรับรู้ตัวตนและการสร้างความหมายในการดำรงบั้นปลายชีวิตของผู้สูงอายุด้วยเช่นกัน

ความสัมพันธ์แบบพ่อ-ลูกชายระหว่างพระจุลจอมเกล้าฯ กับเจ้าฟ้าจักรพงษ์ฯ พ.ศ. 2439–2453

สุรเชษ์ฐ สุขลาภกิจ — Tue, 02 Jun 2026 00:00:00 +0700

บทความนี้มุ่งขยายความเข้าใจเกี่ยวกับประวัติศาสตร์เพศสภาพและครอบครัวในแง่ประสบการณ์ความสัมพันธ์ระหว่างพ่อกับลูกชายจากกรณีพระจุลจอมเกล้าฯ กับเจ้าฟ้าจักรพงษ์ฯ ระหว่าง พ.ศ. 2439–2453 ในการศึกษา บทความเลือกใช้หลักฐานชั้นต้นประเภทจดหมายครอบครัวที่บอกเล่าประสบการณ์ความสัมพันธ์ระหว่างพ่อกับลูก พร้อมทั้งเสนอว่าความสัมพันธ์ระหว่างพ่อกับลูกชายคือศูนย์กลางหนึ่งของความสัมพันธ์แบบครอบครัวของชนชั้นนำ และส่งผลกระทบอย่างลึกซึ้งต่อความคิด ท่าที และอารมณ์ต่อผู้เป็นพ่อ ความสัมพันธ์นี้ทวีความสำคัญขึ้นพร้อมกับการสืบตระกูลจากพ่อสู่ลูก และดำเนินไปในสถานการณ์ใหม่ที่พ่อจำต้องส่งลูกชายออกไปศึกษาในยุโรปซึ่งเป็นหมุดหมายของความเป็นสมัยใหม่ อันตรายที่ตามมาจากสถานการณ์นี้คือประสบการณ์แบบข้ามชาติและข้ามวัฒนธรรมของลูกชาย ซึ่งมีด้านที่ไม่อาจยอมรับได้ในครอบครัวชนชั้นนำ และยังผลให้ความสัมพันธ์ระหว่างพ่อกับลูกตึงเครียดอย่างรุนแรง

พื้นที่ปลอดภัยทางใจ: แฟนคลับดิสนีย์ไทยกับการเติบโตทางอารมณ์และอัตลักษณ์

ณาฏผไท คงคาเขตร์ — Tue, 02 Jun 2026 00:00:00 +0700

บทคัดย่อ

บทความนี้ศึกษาแฟนคลับดิสนีย์ไทยวัยผู้ใหญ่ ในฐานะพื้นที่ทางวัฒนธรรมที่ช่วยส่งเสริมการเติบโตทางอารมณ์และการประกอบสร้างอัตลักษณ์ ข้อค้นพบหลักชี้ว่า ดิสนีย์ทำหน้าที่เป็น พื้นที่ปลอดภัยทางใจ (Safe Space) ที่ถูกประกอบสร้างขึ้นโดยแฟนคลับเอง ผ่านบรรยากาศทางอารมณ์ร่วมกัน

ข้อถกเถียงสำคัญคือ พื้นที่นี้ไม่ได้เป็นเพียงการหลบหนี (Escapism) จากโลกจริง แต่เป็น พื้นที่ปฏิบัติการ (Site of Practice) ที่แฟนคลับใช้เป็น ทรัพยากรทางวัฒนธรรม (Cultural Resource) พัฒนายุทธศาสตร์การต่อรอง (Negotiation Strategies) เพื่อสำรวจตัวตน ยอมรับความหลากหลาย และท้าทายความคาดหวังทางสังคม การวิเคราะห์อิงแนวคิดการถอดรหัสของ Stuart Hall และวัฒนธรรมมีส่วนร่วมของ Henry Jenkins เพื่อเข้าใจแฟนคลับในฐานะผู้มีอำนาจในการตีความและสร้างความหมายใหม่ในบริบทชีวิตจริง

คำสำคัญ: ดิสนีย์, แฟนคลับไทย, อัตลักษณ์, พื้นที่ปลอดภัย, วัฒนธรรมป๊อป

สังคมศาสตร์ในฐานะโครงสร้างพื้นฐานทางปัญญา

วิสุทธิ์ เวชวราภรณ์, จารุวรรณ ด้วงคำจันทร์ — Tue, 02 Jun 2026 00:00:00 +0700

บทความนี้เสนอการทำความเข้าใจใหม่เกี่ยวกับการใช้ประโยชน์จากงานวิจัยด้านสังคมศาสตร์ โดยเสนอแนวคิดเรื่องสังคมศาสตร์ในฐานะโครงสร้างพื้นฐานทางปัญญา แทนการประเมินผลกระทบที่มองความสัมพันธ์แบบตรงไปตรงมาจากผลผลิตงานวิจัยสู่ผลลัพธ์เชิงนโยบายหรือนวัตกรรมเชิงผลิตภัณฑ์ บทความชี้ให้เห็นว่าความรู้ทางสังคมศาสตร์จำนวนมากทำงานในลักษณะสะสมและโดยอ้อมผ่านกระบวนการทางสังคมต่าง ๆ โดยอาศัยตัวอย่างจากงานวิชาการไทยด้านความเหลื่อมล้ำ ความขัดแย้งทางการเมือง ชาติพันธุ์ และเพศสภาพ เพื่อแสดงให้เห็นว่างานวิจัยมีส่วนต่อสาธารณะผ่านการเปลี่ยนกรอบนิยามปัญหา การสร้างชุดเหตุผลร่วม การฝังตัวในแนวปฏิบัติของสถาบัน และการยกระดับคุณภาพของการถกเถียงสาธารณะ ผลกระทบในลักษณะนี้มักเกิดขึ้นในระยะยาวและเกี่ยวข้องกับผู้มีส่วนร่วมหลายฝ่าย จึงยากต่อการประเมินภายใต้ระบบที่เน้นผลลัพธ์แบบระยะสั้น บทความจึงเสนอให้เปลี่ยนจุดเน้นจากการวัดผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรมไปสู่การติดตามร่องรอยของการเปลี่ยนแปลงในสี่ระดับ ได้แก่ ภาษา เหตุผลสาธารณะ การฝังตัวในระดับสถาบัน และกระบวนการถกเถียง แนวทางดังกล่าวช่วยพัฒนากรอบประเมินที่สอดคล้องกับธรรมชาติของความรู้สังคมศาสตร์และบทบาทในกระบวนการประชาธิปไตยร่วมสมัย

มานุษยวิทยาการเกษตร: จากมุมมองมนุษย์เป็นศูนย์กลางสู่เครือข่ายผู้กระทำการ

ปิ่นวดี ศรีสุพรรณ — Tue, 02 Jun 2026 00:00:00 +0700

บทความนี้นำเสนอการเปลี่ยนแปลงเชิงแนวคิดในมานุษยวิทยาการเกษตร โดยเปลี่ยนจากการมองการเกษตรโดยเน้นที่เกษตรกรเป็นศูนย์กลาง ไปสู่การทำความเข้าใจการเกษตรในฐานะเครือข่ายความสัมพันธ์ที่ประกอบด้วยทั้งมนุษย์และสิ่งที่ไม่ใช่มนุษย์ บทความเริ่มต้นจากการทบทวนแนวคิดของ Robert E. Rhoades ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการยกระดับความรู้และบทบาทของเกษตรกรในงานพัฒนา แต่ยังคงมีข้อจำกัดในการอธิบายความซับซ้อนของระบบเกษตรร่วมสมัยที่ถูกกำกับโดยเทคโนโลยี ตลาด และโครงสร้างระดับโลก บทความเสนอว่ามุมมองด้านมานุษยวิทยาการเกษตรสามารถขยับกรอบการวิเคราะห์ไปสู่แนวคิดร่วมสมัย ได้แก่ Actor-Network Theory และแนวคิดแบบมากกว่ามนุษย์ เพื่อทำความเข้าใจเกษตรกรรมในฐานะเครือข่ายความสัมพันธ์ที่อำนาจและความเป็นผู้กระทำการถูกกระจายอยู่ในตัวแสดงที่หลากหลาย การเปลี่ยนผ่านดังกล่าวช่วยให้มานุษยวิทยาการเกษตรสามารถอธิบายพลวัตของระบบเกษตรและอาหารในโลกปัจจุบัน และเปิดพื้นที่ให้การวิเคราะห์เชื่อมโยงกับประเด็นร่วมสมัยได้มากขึ้น

(Book Review) Animal Intimacies: Interspecies Relatedness in India’s Central Himalayas

ธนวัฒน์ รุ่งเรืองตันติสุข — Tue, 02 Jun 2026 00:00:00 +0700

(Book Review) Encountering Development: The Making and Unmaking of the Third World

วสันต์ ปวนปันวงศ์ — Tue, 02 Jun 2026 00:00:00 +0700