นโยบายการจัดการสิ่งแวดล้อมบนฐานของทุนทางสังคมของ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น: แนวคิดและ วิธีการบริหารงานที่เป็นเลิศ (Best Practices) - boossabong, piyapong (King Prajadhipok’s Institute Journal, 2020)
ภายหลังจากที่ทั้งโลกแตกตื่นกับปรากฏการณ์การเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิของโลก (Climate change) และภาวะโลกร๎อน (Global warming) ประเด็นเรื่องการจัดการสิ่งแวดล๎อมได๎รับการตระหนักในความสาคัญอยำงทวีคูณ เห็นได๎จากการกลายเป็นประเด็นวาระ (Agenda) ในเวทีการหารือระหวำงประเทศ อาทิ การประชุมที่กรุงเบลเกรด (ยูโกสลาเวีย) เมืองทบิลิชี (สหภาพโซวียต) กรุงบรัสเซล (สวิสเซอแลนด์) เมืองรีโอ เดอ จาเนโร (บราซิล) และโดยเฉพาะอยำงยิ่งที่เกียวโต (ญี่ปุ่น) (วรวุฒิ โรมรัตนพันธ์, 2551: 115-155) รวมถึง การกลายเป็นหัวข๎อของการประชุมวิชาการอยำงกว๎างขวาง จนกลำวได๎วำเรื่องนี้ถูกผูกโยงไปกับทุกเรื่อง ทุกแวดวง และทุกศาสตร์ เพราะเป็นโจทย์เกี่ยวกับการคงอยูํของโลก ด๎วยเหตุที่กลายเป็นประเด็นระดับโลกหรือนานาชาติและมีฐานคติ (Basic assumption) ในทานองวำสาเหตุของปรากฏการณ์ที่นำสะพรึงกลัวนี้ เกี่ยวข๎องกับชั้นบรรยากาศที่ถูกทาลาย ซึ่งอยูํสูงเกินกวำที่จะแหงนหน๎ามองเห็นและมีสาเหตุหลักมาจากการปลํอยก๏าซที่มีชื่อเรียกทางวิทยาศาสตร์โดยโรงงานอุตสาหกรรม โดยเฉพาะในประเทศอุตสาหกรรมหรือประเทศมหาอานาจทางเศรษฐกิจทั้งหลายที่เลํนแงํกันโดยการไมํยอมลงนามในปฏิญญาบางอยำง ทาให๎องค์กรปกครองสํวนท๎องถิ่น ซึ่งเป็นหนํวยเล็กๆ เข๎าใจกันไปวำตนแทบจะไมํมีนัยยะใดๆ ตํอเรื่องนี้เลย หรือ หากจะทาอะไรได๎บ๎างก็เป็นแตํเพียงการตามโลกหรือตามกระแสนิยม (Trend) ไปเทำนั้นเอง อยำงไรก็ตาม ข๎างต๎นถือเป็นความเข๎าใจผิดรํวมของหนํวยการบริการสาธารณะระดับท๎องถิ่นทั้งหลายเรื่องใหญํเรื่องหนึ่งทีเดียว (Common misunderstanding) เนื่องจาก ข๎อเท็จจริงก็คือ ก๏าซที่มีผลตํอการทาลายชั้นบรรยากาศมาจากแหลํงที่หลากหลาย อาทิ ก๏าซมีเทนจากการเกษตรกรรม คาร์บอนดา (Black carbon) จากเตาถำน และที่สาคัญคือ ของเสียจากครัวเรือน ซึ่งข๎อมูลจากสานักงานกรุงเทพมหานครในปี 2551 สะท๎อนวำน้าเสีย 70% ในกรณีเมืองหลวงของไทยมาจากครัวเรือน ที่เหลือเป็นน้าเสียจากพาณิชยกรรมและภาคอุตสาหกรรม ทั้งนี้ น้าเสียกํอให๎เกิดก๏าซมีเทนที่เป็นสาเหตุของก๏าซเรือนกระจกที่สํงผลให๎เกิดภาวะโลกร๎อน จึงกลำวได๎วำของเสียจากครัวเรือนเป็นสาเหตุหลักสาเหตุหนึ่งของปัญหาโลกร๎อน ไมํแพ๎สาเหตุอื่นทั้งปวงรวมถึงจาเลยของโลกอยำงภาคอุตสาหกรรมและประเทศมหาอานาจที่ไมํยอมลงนามในพิธีสารเกียวโต ซึ่งชัดเจนวำภารกิจในเรื่องของการจัดการของเสีย (Wastes management) นั้น เป็นที่รับรู๎กันในทุกระบอบการปกครองวำเป็นภารกิจขององค์กรปกครองสํวนท๎องถิ่น ดังนั้น องค์กรปกครองสํวนท๎องถิ่นจึงเกี่ยวข๎องโดยตรงกับการแก๎ปัญหาการเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิและภาวะโลกร๎อน มากไปกวำนั้น สิ่งที่ปรากฏให๎เห็นในแทบทุกท๎องถิ่นก็คือ การเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิโลกและภาวะโลกร๎อนนั้นสามารถสัมผัสได๎ อาทิ ความร๎อนระอุของผืนนาจนชาวนาที่มีความอดทนและชินชากับความลาบากยังต๎องเบือนหน๎าหนี การที่หลายพื้นที่ไมํสามารถทาการเกษตรตามปกติได๎จากความผิดเพี้ยนของฤดูกาล หลายแหํงเกิดน้าทํวมขัง รวมถึง บางปีการเพาะปลูกสามารถขายผลผลิตได๎ในราคาสูงจนอดที่จะดีใจไมํได๎ ทั้งที่แท๎ที่จริงแล๎วที่เป็นเชํนนั้น เนื่องจาก ผลผลิตทางการเกษตรในที่อื่นๆ เสียหายไปมากจากความวิปริตของอากาศ อาทิ ในบางพื้นที่พบเกล็ดน้าแข็งเกาะอยูํบนรวงข๎าว และบางพื้นที่ผลผลิตตํอไรํต่าอยำงนำตกใจ จนทาให๎ปริมาณการผลิตรวมของโลกลดลง ซึ่งแนํนอนวำราคาผลผลิตยํอมสูงตามหลักอุปสงค์อุปทาน ด๎วยเหตุนี้ องค์กรปกครองสํวนท๎องถิ่นจึงไมํสามารถปฏิเสธปัญหาโลกร๎อนได๎และต๎องเข๎ามาดาเนินการเพื่อแก๎ปัญหาที่ไมํได๎เกิดขึ้นที่อื่นใดเลย แตํเกิดขึ้นที่ชุมชนท๎องถิ่นพื้นที่ของตนเอง จนเทียบจะเรียกได๎วำมันไมํใชํภาวะโลกร๎อนอยำงเดียว แตํเป็นภาวะท๎องถิ่นร๎อนด๎วย (Local warming) จากที่กลำวไปข๎างต๎น สะท๎อนให๎เห็นวำนโยบายการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล๎อมขององค์กรปกครองสํวนท๎องถิ่นมีความสาคัญอยำงยิ่งยวดในตอนนี้ บทความนี้จึงพยายามประมวลแนวคิดที่เกี่ยวข๎องกับเรื่องนี้ โดยมุํงเน๎นที่นโยบายการจัดการสิ่งแวดล๎อมบนฐานของทุนทางสังคม (Social capital) ซึ่งมีคุณคำในเชิงอุดมคติบางประการแฝงเร๎นอยูํ อีกทั้งนาเสนอตัวอยำงที่ดีในทางปฏิบัติ (Best practices) ของการกาหนดนโยบายท๎องถิ่นบนฐานของทุนทางสังคมในประเด็นด๎านการจัดการสิ่งแวดล๎อมนี้ด๎วย ซึ่งได๎เรียนรู๎ผำนการทาวิจัยที่สนับสนุนโดยสานักงานคณะกรรมการวิจัยแหํงชาติ (วช.) และงานทุติยภูมิอื่นๆ ที่ได๎มีการศึกษาไว๎ เพื่อเชื่อมโยงภาพอุดมคติ (ทฤษฏี) กับภาพความจริง (ปฏิบัติ)