การศึกษาการเกิดพิษของยา Methotrexate ในระยะเวลา 10 ปี ที่ โรงพยาบาลมหาราชนครราชสีมา
คำสำคัญ:
ความเป็นพิษของเมโทเทรกเซต, ภาวะเม็ดเลือดทุกชนิดต่ำ, อาการบาดเจ็บที่ไตเฉียบพลัน, ความเป็นพิษต่อตับ, การเสียชีวิตบทคัดย่อ
การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาลักษณะพื้นฐาน ภาวะแทรกซ้อน และปัจจัยทางห้องปฏิบัติการที่สัมพันธ์กับการเสียชีวิตในผู้ป่วยที่เกิดภาวะพิษจากยา methotrexate การศึกษาแบบ retrospective descriptive study โดยทบทวนเวชระเบียนผู้ป่วยจำนวน 110 ราย ที่ได้รับการวินิจฉัยภาวะ methotrexate toxicity ในโรงพยาบาลมหาราชนครราชสีมาและรับการรักษาที่โรงพยาบาลมหาราชนครราชสีมา ระหว่าง 1 มกราคม 2558 ถึง 31 ธันวาคม 2567 แบ่งผู้ป่วยออกเป็นกลุ่มเสียชีวิต (n=10) และไม่เสียชีวิต (n=100) เก็บรวบรวมข้อมูลลักษณะพื้นฐาน ประวัติการใช้ยาผิดวิธี ภาวะแทรกซ้อน และผลตรวจทางห้องปฏิบัติการ วิเคราะห์เปรียบเทียบระหว่างสองกลุ่ม โดยใช้ independent t-test สำหรับข้อมูลที่มีการกระจายแบบปกติ Wilcoxon-Mann-Whitney test สำหรับข้อมูลที่มีการกระจายไม่ปกติ และ Fisher’s exact test สำหรับตัวแปรเชิงกลุ่ม
ผลการศึกษา: ภาวะแทรกซ้อนที่พบบ่อย ได้แก่ pancytopenia ภาวะไตวายเฉียบพลัน และการทำงานของตับผิดปกติ เมื่อเปรียบเทียบค่าทางห้องปฏิบัติการ พบว่ากลุ่มผู้เสียชีวิตมีค่า platelet ต่ำกว่า และมีค่า creatinine และ AST สูงกว่ากลุ่มไม่เสียชีวิตอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p=0.01) ค่า albumin มีแนวโน้มต่ำกว่าในกลุ่มเสียชีวิต (p=0.05) ขณะที่ค่า hematocrit, white blood cell count, ALT และ ALP ไม่พบความแตกต่างอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ การรับประทานยาผิดวิธีไม่สัมพันธ์กับการเสียชีวิตอย่างมีนัยสำคัญ (p=0.310)
เอกสารอ้างอิง
ภณรัตน์ น้อยเพิ่มและ จักราวดี จุฬามณี (2566). บทบาทของยา Methotrexate ในการรักษาโรคมะเร็งทางโลหิตวิทยา. วารสาร โลหิตวิทยาและเวชศาสตร์บริการโลหิต Journal of Hematology and Transfusion Medicine, 33(1), 7-10.
Dhillon GS, Chauhan S, Jalal Y, Ghobrial Y, Ahmed B. Low-Dose Methotrexate Toxicity Presenting as Pancytopenia. Cureus. 2022 Dec 13;
Howard SC, McCormick J, Pui CH ., Buddington RK, Harvey RD. Preventing and Managing Toxicities of High-Dose Methotrexate. The Oncologist [Internet]. 2016 Aug 5;21(12):1471–82.
Lateef O, Shakoor N, Balk RA. Methotrexate pulmonary toxicity. Expert Opin Drug Saf [Internet]. 2005;4(4):723–30
Tilling L, Townsend S, David J. Methotrexate and hepatic toxicity in rheumatoid arthritis and psoriatic arthritis. Clin Drug Investig [Internet]. 2006;26(2):55–62.
Montaudié H, Sbidian E, Paul C, Maza A, Gallini A, Aractingi S, et al. Methotrexate in psoriasis: a systematic review of treatment modalities, incidence, risk factors and monitoring of liver toxicity: Methotrexate in psoriasis: review. J Eur Acad Dermatol Venereol [Internet]. 2011;25 Suppl 2(s2):12–8.
Kivity S, Zafrir Y, Loebstein R, Pauzner R, Mouallem M, Mayan H. Clinical characteristics and risk factors for low dose methotrexate toxicity: a cohort of 28 patients. Autoimmun Rev [Internet]. 2014;13(11):1109–13.
Dalkilic E, Coskun BN, Yağız B, Tufan AN, Ermurat S, Pehlivan Y. Methotrexate intoxication: Beyond the adverse events. Int J Rheum Dis [Internet]. 2018;21(8):1557–62.
Wight J, Ku M, Garwood M, Carradice D, Lasica M, Keamy L, et al. Toxicity associated with high-dose intravenous methotrexate for hematological malignancies. Leuk Lymphoma [Internet]. 2022;63(10):2375
Hamed KM, Dighriri IM, Baomar AF, Alharthy BT, Alenazi FE, Alali GH, et al. Overview of Methotrexate Toxicity: A Comprehensive Literature Review. Cureus [Internet]. 2022 Sep 23;14(9).
Natnasak Apiraksattayakul, Jiraporn Jitprapaikulsan, Kleebsabai Sanpakit, Theerawat Kumutpongpanich. Potential neurotoxicity associated with methotrexate. Scientific Reports. 2024 Aug 9;14(1).
Gayathri Devi Hj, Richa D'cruz, Viswam Subeesh, Neha R. Methotrexate Induced Pneumonitis: A Case Report [Internet]. 2018.
Patil H, Prasad S, Subramanian R, Mamadapur M, Nikhil R, Paul AA. Methotrexate-induced pancytopenia: clinical characteristics, medication errors, and outcomes in a tertiary care centre: a retrospective single-centre study. Rheumatology International. 2025 Sep 24;45(10).
Choi SR, Park JW, Lee EB, Park JK. Initial methotrexate dosage is not associated with an increased risk of liver toxicity in patients with rheumatoid arthritis. Clinical Rheumatology. 2021 Jun 11;40(11):4493–500.
Flombaum CD, Liu D, Yan SQ, Chan A, Mathew S, Meyers PA, et al. Management of Patients with Acute Methotrexate Nephrotoxicity with High-Dose Leucovorin. Pharmacotherapy [Internet]. 2018 Jun 4;10.1002/phar.2145.
Ngamjarus C, Pattanittum P. n4Studies: application for sample size calculation in health science research. Version 2.3. App store; 2024.
Wayne W., D. (1995). Biostatistics: A foundation of analysis in the health sciences (6th ed.). John Wiley & Sons, Inc., 180.
Ngamjarus C. Sample size calculation for health science research. 1st ed. Khon Kaen, Thailand: Khon Kaen University Printing House; 2021
Ohosone Y, Okano Y, Kameda H, Hama N, Matsumura M, Nojima T, et al. Toxicity of low-dose methotrexate in rheumatoid arthritis--clinical characteristics in patients with MTX-induced pancytopenia and interstitial pneumonitis. Ryumachi [Rheumatism] [Internet]. 1997 Feb;37(1):16–23.
Calvo-Romero JM. Severe Pancytopenia Associated with Low-Dose Methotrexate Therapy for Rheumatoid Arthritis. Annals of Pharmacotherapy. 2001 Dec;35(12):1575-7.
Jara-Palacios MA, Chun W, Traub NL. Potential contributors to low dose methotrexate toxicity in a patient with rheumatoid arthritis and pernicious anemia: case report. BMC Rheumatology. 2021 Feb 12;5(1).
Ouellette S, Shah R, Razi S, Ashforth G, Wassef C. Fatal low‐dose methotrexate toxicity: a case report and literature review. Dermatologic Therapy. 2022 Oct 19;
Islam MT, Haque HF, Islam MJ, Chakraborty R, Rahman SI, Ahmed AS. Acute methotrexate toxicity: experience in a tertiary care hospital of Bangladesh. BIRDEM Medical Journal. 2025 Jun 1;15(2):73–9.
Hosseini E, Shahbazi F. Methotrexate-induced Severe Pancytopenia in a Patient with Rheumatoid Arthritis: A Case Report and Review of Literature. Current drug safety. 2024 May 1;19(2):224–35.
Vanni KMM, Solomon DH. Comment on: Cytopenias among patients with rheumatic diseases using methotrexate: a meta-analysis of randomized controlled clinical trials: reply. Rheumatology [Internet]. 2020 Jul 24 [cited 2026 Feb 20];59(10):e76–6.
Jakubovic BD, Donovan A, Webster PM, Shear NH. Methotrexate-Induced Pulmonary Toxicity. Canadian Respiratory Journal. 2013;20(3):153–5.
Hu Q, Wang H, Xu T. Predicting Hepatotoxicity Associated with Low-Dose Methotrexate Using Machine Learning. Journal of Clinical Medicine [Internet]. 2023 Jan 1;12(4):1599.
Thompson JF, Love JA, Hendrickson RG. Methotrexate Toxicity from Unintentional Dosing Errors: Calls to a Poison Center and Death Descriptions. 2021 Nov 14;34(6):1246–8.
