กลยุทธ์การใช้กิจกรรมทางกายเชิงวัฒนธรรมพื้นบ้านเพื่อป้องกันและลดความเสี่ยงโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) ในผู้สูงอายุ: บทเรียนเชิงนโยบายและแนวทางปฏิบัติจากอำเภอสันป่าตอง จังหวัดเชียงใหม่
คำสำคัญ:
กิจกรรมทางกายเชิงวัฒนธรรม, ผู้สูงอายุ, โรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs), กลยุทธ์ 3 ประสานบทคัดย่อ
การวิจัยเรื่องกลยุทธ์การใช้กิจกรรมทางกายเชิงวัฒนธรรมพื้นบ้านเพื่อป้องกันและลดความเสี่ยงโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) ในผู้สูงอายุ: บทเรียนเชิงนโยบายและแนวทางปฏิบัติจากอำเภอสันป่าตอง จังหวัดเชียงใหม่ เป็นการวิจัยและพัฒนา(Research and Development : R&D) วิเคราะห์ข้อมูลแบบผสานวิธี (Mixed Methods) นี้มีวัตถุประสงค์เพื่อกำหนดกลยุทธ์ วิเคราะห์ศักยภาพ ประเมินผลกระทบต่อดัชนีสุขภาพ สำรวจการเปลี่ยนแปลงทัศนคติ และสกัดข้อมูลเชิงลึกเพื่อพัฒนาโมเดลกิจกรรมทางกายเชิงวัฒนธรรมขยายผล ดำเนินการวิจัยเชิงทดลองแบบสุ่มกลุ่ม (Cluster Randomized Controlled Trial) ในผู้สูงอายุอำเภอสันป่าตอง 392 ราย แบ่งเป็นกลุ่มทดลองและกลุ่มควบคุม กลุ่มละ 196 ราย กลุ่มทดลองได้รับโปรแกรมกิจกรรมทางกายเชิงวัฒนธรรมพื้นบ้าน (ฟ้อนรำ) จังหวะ 110 BPM ความถี่ 3 ครั้งต่อสัปดาห์ นาน 9 เดือน และติดตามผลต่อเนื่องถึงเดือนที่ 9 วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติ ANCOVA และการวิเคราะห์แก่นสาระ (Thematic Analysis)
ผลการวิจัยพบว่า 1) กลยุทธ์ที่มีประสิทธิภาพที่สุด คือ กลยุทธ์ 3 ประสาน (บวร: บ้าน-วัด-โรงพยาบาล/โรงเรียน) ที่ใช้ต้นทุนทางวัฒนธรรมและนวัตกรรมดนตรี 110 BPM เป็นตัวขับเคลื่อน 2) ศักยภาพของกลยุทธ์ สามารถยกระดับกิจกรรมทางกายสู่ระดับหนักปานกลาง (Moderate Intensity) อย่างปลอดภัย ช่วยลดภาระทางสมอง (Cognitive Load) ผ่านสัญญาณเสียง (Audio Cues) และสร้างความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรม (Sense of Belonging) 3) ผลกระทบต่อดัชนีสุขภาพ พบว่าภายหลังการทดลอง กลุ่มทดลองมีดัชนีสุขภาพดีกว่ากลุ่มควบคุมอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p < .001) ในทุกมิติ โดยเฉพาะน้ำหนักตัว (= 56.92 กก.), BMI (
= 23.26 kg/m2), ความดันโลหิตตัวบน (126.03 mmHg) และระดับน้ำตาลในเลือด (95.36 mg/dL) ซึ่งอธิบายความผันแปรของน้ำหนักตัวได้ถึงร้อยละ 74 4) ด้านทัศนคติและแรงจูงใจ พบการเปลี่ยนผ่านจากการซ่อมสุขภาพ สู่สมรรถนะแห่งตน โดยมีปัจจัยขับเคลื่อนสำคัญคือความผูกพันทางวัฒนธรรม (Cultural Nostalgia) และการยอมรับทางสังคม (Social Validation) ขณะที่ภาระการดูแลครอบครัวและวิกฤตฝุ่นควันเป็นอุปสรรคสำคัญ 5) ข้อมูลเชิงลึกสู่โมเดลขยายผล สกัดออกมาเป็น "C-S-A Model" ประกอบด้วย การปฏิรูปวัฒนธรรมใหม่ (Cultural Re-engineering), การสร้างเครือข่ายสังคม (Social Networking) และการติดตามผลที่ยืดหยุ่น (Adaptive Monitoring) ซึ่งเป็นแนวทางปฏิบัติที่คุ้มค่าเชิงนโยบาย (Cost-effective) สำหรับการจัดการโรค NCDs ในระดับท้องถิ่นอย่างยั่งยืน
เอกสารอ้างอิง
World Health Organization.(2021). Global status report on noncommunicable diseases. Geneva: WHO1.
World Health Organization.(2020). WHO guidelines on physical activity and sedentary behavior. Geneva: WHO (updated 2024).
World Health Organization.(2022). Noncommunicable diseases. Geneva: WHO.
กรมควบคุมโรค.(2566). รายงานสถานการณ์โรคไม่ติดต่อเรื้อรังของประเทศไทย. นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข; 2566.
Health Data Center.(2566). ข้อมูลสถานการณ์โรคไม่ติดต่อเรื้อรังในผู้สูงอายุ. นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข; 2566.
Beard JR, Officer A, de Carvalho IA, Sadana R, Pot AM, Michel JP, et al.(2016). The World report on ageing and health. Lancet. 2016;387(10033):2145–54.
Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT, et al.(2012). Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide. Lancet. 2012;380(9838):219–29.
กรมการปกครอง.(2568). สถิติประชากรอำเภอสันป่าตอง จังหวัดเชียงใหม่. เชียงใหม่.
Thaut MH, McIntosh GC, Hoemberg V.(2015). Neurobiological foundations of neurologic music therapy. Prog Brain Res. 2015;217:211–22.
Bandura A.(1977). Self-efficacy: toward a unifying theory of behavioral change. Psychol Rev. 1977;84(2):191–215.
พระราชบัญญัติผู้สูงอายุ พ.ศ. 2546. ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 120 ตอนที่ 130 ก. (วันที่ 31 ธันวาคม 2546).
สำนักอนามัยผู้สูงอายุ กรมอนามัย.(2563). คู่มือแนวทางการส่งเสริมสุขภาพดี ชะลอชรา ชีวายืนยาว. กรุงเทพฯ กระทรวงสาธารณสุข.
Hall DA.(2545). The ageing of individuals. In Musikkamanee S, editor. Social Gerontology. Bangkok Odeon Store; 2545. p. 7.
สุรินธร กลัมพากร.(2554). การสร้างเสริมสุขภาพและป้องกันโรคในชุมชน การประยุกต์แนวคิดและทฤษฎีสู่การปฏิบัติ. ขอนแก่น คลังนานาวิทยา; 2554.
Bandura A.(1977). Self-efficacy Toward a unifying theory of behavioral change. Psychol Rev. 1977;84(2)191-215.
สุรพงษ์ โสธนะเสถียร.(2533). การสื่อสารเพื่อการพัฒนา. กรุงเทพฯ คณะวารสารศาสตร์และสื่อมวลชน มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
Bloom BS.(1956). Taxonomy of educational objectives The classification of educational goals. New York David McKay.
Havighurst RJ.(1963). Adaptation to insulin-induced hypoglycemia. Gerontologist. 1963;3(4)151-5.
จิราพร เกศพิชญ์วัฒนา, จันทร์เพ็ญ แสงเทียนฉาย, ยุพิน อังสุโรจน์.(2543). รายงานการวิจัยเรื่องความผาสุกทางใจของผู้สูงอายุไทย. กรุงเทพฯ วิทยาลัยพยาบาลสภากาชาดไทย; 2543.
มนูญ พลายชุม.(2553). การส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุที่มีภาวะไขมันในเลือดสูงโดยการมีส่วนร่วมของอาสาสมัครเยาวชน โมเดลเชียรใหญ่-2. นครศรีธรรมราช มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์.
วนิดา ศรีพรหมษา, และคณะ.(2566). ความรอบรู้ด้านสุขภาพของผู้สูงอายุกลุ่มเสี่ยงโรคหลอดเลือดสมองในชุมชน. วารสารเกื้อการุณย์. 2566;30(2)142-55.
คณัสนันท์ สงภักดิ์, นฤมล สินสุพรรณ, วีณา อิศรางกูร ณ อยุธยา.(2562). การพัฒนารูปแบบการสร้างเสริมสุขภาพผู้สูงอายุโดยชุมชนมีส่วนร่วม บ้านไชยสอ. มนุษยสังคมสาร. 2562;17(2)45-62.
สุวนันท์ แก้วจันทา.(2565). การศึกษาบทบาทและศักยภาพของเทศบาลในการดูแลรักษาสุขภาพผู้สูงอายุด้วยการแพทย์แผนไทย. เชียงราย มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย.
พิสิษฐ์ พิริยาพรรณ, และคณะ.(2551). พัฒนาแนวทางและรูปแบบการจัดการดูแลสุขภาพผู้สูงอายุที่เป็นโรคเรื้อรังเชิงรุก. กรุงเทพฯ สำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ.
Tudor-Locke C, Craig CL, Brown WJ, Clemes SA, De Cocker K, Giles-Corti B, et al.(2018). How fast is fast enough? Walking cadence (steps/min) as a practical estimate of intensity in adults: a narrative review. Br J Sports Med. 2018;52(12):776–88.
American College of Sports Medicine.(2021). ACSM's guidelines for exercise testing and prescription. 11th ed. Philadelphia: Wolters Kluwer.
Colberg SR, Sigal RJ, Yardley JE, Riddell MC, Dunstan DW, Dempsey PC, et al.(2016). Physical activity/exercise and diabetes: a position statement of the American Diabetes Association. Diabetes Care. 2016;39(11):2065–79.
Montero D, Roberts CK, Vinet A.(2014). Effect of aerobic exercise training on arterial stiffness in obese populations: a systematic review and meta-analysis. Sports Med. 2014;44(6):833–43.
Yogev-Seligmann G, Hausdorff JM, Giladi N.(2008). The role of executive function and attention in gait. Mov Disord. 2008;23(3):329–42.
Foster C, Porcari JP, Anderson J, Hoffman M, Kirchner RD, Lucachick SM, et al.(2008). The talk test as a marker of exercise training intensity. J Cardiopulm Rehabil Prev. 2008;28(1):24–30.
Thaut MH, Hoemberg V.(2014). Handbook of neurologic music therapy. Oxford: Oxford University Press.
Thaut MH, Hoemberg V.(2014). Handbook of neurologic music therapy. Oxford: Oxford University Press.
American College of Sports Medicine.(2021). ACSM’s guidelines for exercise testing and prescription. 11th ed. Philadelphia: Wolters Kluwer.
Yogev-Seligmann G, Hausdorff JM, Giladi N.(2008). The role of executive function and attention in gait. Mov Disord. 2008;23(3):329-42.
Deci EL, Ryan RM.(2017). Self-determination theory: Basic psychological needs in motivation, development, and wellness. New York: Guilford Press; 2017.
มนูญ พลายชุม.(2553). การส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุโดยการมีส่วนร่วมของอาสาสมัครเยาวชน: โมเดลเชียรใหญ่-2. วารสารวิจัยทางวิทยาศาสตร์สุขภาพ. 2553;4(2):12-23.
กรมควบคุมโรค.(2566). แผนปฏิบัติการป้องกันและควบคุมโรคไม่ติดต่อชาติ พ.ศ. 2566-2570. นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข.
Faul F, Erdfelder E, Buchner A, Lang AG.(2009). Statistical power analyses using G*Power 3.1: Tests for correlation and regression analyses. Behav Res Methods. 2009;41(4):1149–1160.
Schulz KF, Altman DG, Moher D.(2010). CONSORT 2010 statement: updated guidelines for reporting parallel group randomized trials. BMJ. 2010;340:c332.
World Health Organization.(2012). Global Physical Activity Questionnaire (GPAQ): Analysis Guide. Geneva: WHO.
World Health Organization.(1996). WHOQOL-BREF: Introduction, Administration, Scoring and Generic Version of the Assessment. Geneva: WHO.
