การพัฒนารูปแบบการดูแลผู้ป่วยวัณโรคปอดในชุมชน โดยเครือข่ายสุขภาพ อำเภอพลับพลาชัย จังหวัดบุรีรัมย์
คำสำคัญ:
การพัฒนารูปแบบ, ผู้ป่วยวัณโรคปอด, เครือข่ายสุขภาพ, การดูแลในชุมชน, การมีส่วนร่วมบทคัดย่อ
การวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาบริบท สร้างและพัฒนา และประเมินผลรูปแบบการดูแลผู้ป่วยวัณโรคปอดในชุมชนโดยเครือข่ายสุขภาพ อำเภอพลับพลาชัย จังหวัดบุรีรัมย์ ดำเนินการระหว่างเดือนเมษายนถึงกันยายน พ.ศ. 2569 แบ่งออกเป็น 3 ระยะ ได้แก่ ระยะที่ 1 ศึกษาสถานการณ์และบริบทการดูแลผู้ป่วยวัณโรคปอดในชุมชน กลุ่มตัวอย่างประกอบด้วยเครือข่ายสุขภาพ 42 คน เจ้าหน้าที่ผู้รับผิดชอบงานวัณโรค 17 คน และผู้ป่วยวัณโรคปอดที่รักษาสำเร็จแล้ว 21 คน ระยะที่ 2 สร้างและพัฒนารูปแบบตามกระบวนการ PAOR โดยเครือข่ายสุขภาพและเจ้าหน้าที่ผู้รับผิดชอบงานวัณโรค จำนวน 59 คน และระยะที่ 3 ทดลองใช้และประเมินผลรูปแบบในผู้ป่วยวัณโรคปอดชนิดเสมหะตรวจพบเชื้อรายใหม่ 20 คน และผู้ดูแล 20 คน รวม 40 คน เก็บรวบรวมข้อมูลด้วยแบบสอบถาม การสนทนากลุ่ม การสังเกต แบบติดตามการรับประทานยาตามแนวทาง DOT และแบบรายงาน TB07/1 วิเคราะห์ข้อมูลด้วยความถี่ ร้อยละ ค่าเฉลี่ย ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน Paired samples t-test และการวิเคราะห์เนื้อหา
ผลการวิจัยพบว่า รูปแบบที่พัฒนาขึ้นประกอบด้วย 5 องค์ประกอบ ได้แก่ 1) การดูแลโดยใช้ครอบครัวเป็นฐาน 2) การจัดสภาพแวดล้อมภายในบ้าน 3) การส่งเสริมการดูแลตนเองของผู้ป่วย 4) การลดการตีตราทางสังคม และ 5) การส่งเสริมพฤติกรรมสุขภาพของผู้ป่วย ภายหลังใช้รูปแบบ ผู้ป่วยมีคะแนนเฉลี่ยความรู้เกี่ยวกับวัณโรคและการป้องกันการแพร่กระจายเชื้อเพิ่มขึ้นจาก 7.24 คะแนน (S.D. = 1.44) เป็น 10.93 คะแนน (S.D. = 0.67) และผู้ดูแลมีคะแนนเฉลี่ยความรู้เพิ่มขึ้นจาก 7.96 คะแนน (S.D. = 1.15) เป็น 11.40 คะแนน (S.D. = 0.62) ส่วนคะแนนเฉลี่ยพฤติกรรมการป้องกันการแพร่เชื้อของผู้ป่วยเพิ่มขึ้นจาก 10.45 คะแนน (S.D. = 1.38) เป็น 16.17 คะแนน (S.D. = 1.06) โดยคะแนนทุกด้านเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p < 0.001) ผู้ป่วยรับประทานยาครบตามแผนการรักษาร้อยละ 95.00 และผู้ป่วยทั้งหมดมีผลตรวจเสมหะเป็นลบเมื่อสิ้นสุดระยะเข้มข้น โดยไม่พบการขาดยา การเสียชีวิต หรือการโอนออกในรอบติดตาม 3 เดือน กลุ่มตัวอย่างมีความพึงพอใจต่อการดูแลของเครือข่ายสุขภาพโดยรวมอยู่ในระดับสูง มีค่าเฉลี่ย 4.46 คะแนน รูปแบบที่พัฒนาขึ้นสามารถเชื่อมโยงการดูแลระหว่างหน่วยบริการ ครอบครัว และชุมชน และมีแนวโน้มช่วยส่งเสริมความรู้ พฤติกรรมการป้องกันการแพร่เชื้อ และความต่อเนื่องในการรักษาของผู้ป่วยวัณโรคปอดได้
เอกสารอ้างอิง
World Health Organization. Global tuberculosis report 2019. Geneva: World Health Organization; 2019.
กลุ่มระบาดวิทยาและตอบโต้ภาวะฉุกเฉิน กองวัณโรค กรมควบคุมโรค. รายงานประจำปี 2566. กรุงเทพฯ: กรมควบคุมโรค; 2567. (เอกสารอัดสำเนา).
สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดบุรีรัมย์. รายงานสถานการณ์วัณโรค จังหวัดบุรีรัมย์ ปี 2567. บุรีรัมย์: สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดบุรีรัมย์; 2568. (เอกสารอัดสำเนา).
โรงพยาบาลพลับพลาชัย. ข้อมูลผลการดำเนินงานวัณโรค อำเภอพลับพลาชัย ปีงบประมาณ 2563–2567. บุรีรัมย์: โรงพยาบาลพลับพลาชัย; 2567. (เอกสารอัดสำเนา).
Kemmis S, McTaggart R. The action research planner. 3rd ed. Geelong: Deakin University Press; 1988.
Bloom BS, Engelhart MD, Furst EJ, Hill WH, Krathwohl DR. Taxonomy of educational objectives: the classification of educational goals. Handbook I: cognitive domain. New York: David McKay; 1956.
Likert R. The method of constructing an attitude scale. In: Fishbein M, editor. Readings in attitude theory and measurement. New York: Wiley; 1967. p. 90–95.
Best JW. Research in education. 3rd ed. New Delhi: Prentice-Hall of India; 1978.
สำนักวัณโรค กรมควบคุมโรค. แนวทางการควบคุมวัณโรคประเทศไทย พ.ศ. 2561. กรุงเทพฯ: อักษรกราฟฟิคแอนด์ดีไซน์; 2561.
กรมควบคุมโรค. รายงาน TB07/1: รายงานผลการรักษาผู้ป่วยวัณโรคเมื่อสิ้นสุดระยะเข้มข้น [อินเทอร์เน็ต]. กรุงเทพฯ: กระทรวงสาธารณสุข; 2566 [สืบค้นเมื่อ 8 เม.ย. 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://ntip-ddc.moph.go.th/lesson/Ntip_lesson08.pdf
รุจิเรข ล้อไป, สงครามชัย ลีทองดี, ณัฏฐวุฒิ แก้วพิทูล. การเสริมสร้างพลังภาคีเครือข่ายสุขภาพชุมชนในการพัฒนาความสำเร็จของการรักษาวัณโรคในตำบลกลางดง อำเภอปากช่อง จังหวัดนครราชสีมา. วารสารวิชาการ สคร. 9. 2560;24(1):15–23.
เฉลิมเกียรติ ตาตะมิ, เทอดศักดิ์ พรหมอารักษ์, สุทิน ชนะบุญ. การพัฒนารูปแบบในการป้องกันและควบคุมวัณโรคในพื้นที่ตำบลท่าบ่อ อำเภอท่าบ่อ จังหวัดหนองคาย. วารสารสำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 7 ขอนแก่น. 2562;26(2):36–47.
ดาวประกาย หญ้างาม, วรพจน์ พรหมสัตยพรต, พัดชา หิรัญวัฒนกุล. การพัฒนารูปแบบการดูแลผู้ป่วยวัณโรคปอดในชุมชนโดยเครือข่ายสุขภาพ อำเภอธาตุพนม จังหวัดนครพนม. วารสารสภาการสาธารณสุขชุมชน. 2565;4(2):75–84.
สมัญญา มุขอาษา, เกษร สำเภาทอง. ผลของโปรแกรมสร้างเสริมสุขภาพโดยการประยุกต์ทฤษฎีการสร้างพลังอำนาจในผู้ป่วยวัณโรคปอดเสมหะบวกรายใหม่. วารสารการแพทย์และวิทยาศาสตร์สุขภาพ. 2560;24(1):13–27.
