แนวทางการจัดการเรียนรู้เชิงจิตวิทยาเพื่อเสริมสร้างภูมิคุ้มกันทางใจของนักเรียน
คำสำคัญ:
ภูมิคุ้มกันทางใจ, การจัดการเรียนรู้เชิงจิตวิทยา, ทักษะชีวิต, จิตวิทยาการศึกษา, สุขภาวะทางจิตใจบทคัดย่อ
บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสังเคราะห์แนวคิดทางจิตวิทยาเกี่ยวกับการจัดการเรียนรู้เพื่อเสริมสร้างภูมิคุ้มกันทางใจของผู้เรียนในบริบทสังคมและการศึกษาร่วมสมัยที่มีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว เต็มไปด้วยความไม่แน่นอน และแรงกดดันที่เพิ่มสูงขึ้น สถานการณ์ดังกล่าวส่งผลให้ผู้เรียนเผชิญความเครียดทางอารมณ์และปัญหาการปรับตัวมากขึ้น ภูมิคุ้มกันทางใจ จึงเป็นทักษะชีวิตที่สำคัญ ช่วยให้ผู้เรียนสามารถกำกับอารมณ์ ปรับตัวต่อความท้าทาย เผชิญปัญหาได้อย่างเหมาะสม และคงไว้ซึ่งความเชื่อมั่นในตนเอง บทความนี้อธิบายความหมาย องค์ประกอบ และมิติของภูมิคุ้มกันทางใจ โดยบูรณาการแนวคิดจากจิตวิทยาพัฒนาการ จิตวิทยาการเรียนรู้ และจิตวิทยาเชิงบวก พร้อมทั้งชี้ให้เห็นบทบาทของการจัดการเรียนรู้ในฐานะกลไกสำคัญในการส่งเสริมภูมิคุ้มกันทางใจในสถานศึกษา นอกจากนี้ ยังเสนอแนวทางการจัดการเรียนรู้ที่ให้ความสำคัญกับการตระหนักรู้ทางอารมณ์ บรรยากาศห้องเรียนที่ปลอดภัยทางจิตใจ ความสัมพันธ์เชิงสนับสนุนระหว่างครูกับผู้เรียน และการเรียนรู้เชิงสะท้อนคิด เพื่อเสริมสร้างศักยภาพการปรับตัวของผู้เรียนอย่างยั่งยืน
เอกสารอ้างอิง
กองส่งเสริมและพัฒนาสุขภาพจิต กรมสุขภาพจิต. (2563). คู่มือสร้างสรรค์พลังใจให้วัยทีน Strong Together (ฉบับปรับปรุง). บียอนด์ พับลิสชิ่ง. http://www.sorporsor.com
กัญญาภัค ภวภูตานนท์, ชูศักดิ์ เอกเพชร, และ วีระยุทธ ชาตะกาญจน์. (2568). รูปแบบการพัฒนาสุขภาวะผู้เรียนสู่ความยั่งยืนของสถานศึกษา สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาสุราษฎร์ธานี เขต 1. วารสารสังคมศาสตร์และวัฒนธรรม, 9(10), 145–158.
จริญา น้อยประชา, จินตนา สรายุทธพิทักษ์, และ สริญญา รอดพิพัฒน์. (2566). การพัฒนาการเรียนรู้สุขศึกษาโดยใช้การเรียนรู้ แบบสร้างสรรค์เป็นฐานเพื่อส่งเสริมผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนและการคิดขั้นสูงของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษา. วารสารวิชาการ มหาวิทยาลัยการกีฬาแห่งชาติ, 15(2), 183–200.
จิรังกูร ณัฐรังสี, ทศา ชัยวรรณวรรต, สุภาภรณ์ ศรีธัญรัตน์, และ ปรางทิพย์ ทาเสนาะ เอลเทอร์. (2569). ความท้าทายและโอกาสในการส่งเสริมการสื่อสารสุขภาพจิตเพื่อสร้างความรอบรู้ด้านสุขภาพจิตสู่ประชาชน. วารสารวิชาการราชวิทยาลัยจุฬาภรณ์, 8(1), 64–71.
จีรภา สุขแพทย์, กาญจนา ภัทราวิวัฒน์, และ Poonpol, P. (2567). รูปแบบความสัมพันธ์เชิงสาเหตุของการรับรู้สถานการณ์ความเครียดและการประเมินทางปัญญาที่มีต่อพฤติกรรมการปรับตัวต่อการฝึกศึกษาโดยผ่านการเผชิญปัญหาและ ความหมายในชีวิตของนักเรียนนายเรืออากาศ. วารสารพฤติกรรมศาสตร์ (The Periodical of Behavioral Science), 30(2), 57–75.
ชวิน พงษ์ผจญ. (2564). การพัฒนารูปแบบการจัดการเรียนรู้วรรณคดีไทยตามแนวคิดจิตวิทยาเชิงบวกโดยใช้รูปแบบ PERMA กับการจัดการเรียนรู้โดยใช้คุณลักษณะที่เป็นจุดแข็งเป็นฐานเพื่อสร้างเสริมสุขภาวะของผู้เรียนระดับมัธยมศึกษา. วารสารสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์, 47(1), 137–160.
ฐิยาพร กันตาธนวัฒน์. (2563). การพัฒนาแบบวัดภูมิคุ้มกันทางใจสำหรับนักศึกษาระดับปริญญาตรี. วารสารครุศาสตร์อุตสาหกรรม, 19(3), 1–10.
ธัญจิรา ขันบุตร. (2566). การพัฒนากิจกรรมการเรียนรู้โดยใช้ปัญหาเป็นฐานเพื่อส่งเสริมความสามารถในการอ่านคิดวิเคราะห์ภาษาไทยของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 5 [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม].
นิธิพัฒน์ เมฆขจร. (2564). ความยืดหยุ่นทางจิตใจ (Resilience): วิถีใหม่ของการเสริมสร้างพลังใจเพื่อการเผชิญวิกฤตชีวิตในยุคปัจจุบัน. วารสารจิตวิทยา มหาวิทยาลัยเกษมบัณฑิต, 11(2), 1–9.
พรรณวดี สมกิตติกานนท์, และ ถิรวรินทร์ บุญญาพิพรรธน์. (2564). การศึกษาความเข้มแข็งทางจิตใจของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 - 6 ของโรงเรียนเอกชนแห่งหนึ่งในเขตกรุงเทพมหานคร. วารสารสุขภาพกับการจัดการสุขภาพ, 7(1), 28–36. https://he01.tci-thaijo.org/index.php/slc/article/view/249069/169576
ศิริมงคล ทนทอง, และ สันติ วิจักขณาลัญฉ์. (2567). องค์ประกอบทักษะชีวิตสำหรับเด็กปฐมวัยในยุคการเปลี่ยนแปลง. Journal of Roi Kaensarn Academi, 9(12), 570–585.
สิริภัทร ชื่นค้า, ดวงใจ สีเขียว, และ ประพันธ์ศิริ สุเสารัจ. (2565). การพัฒนาตัวบ่งชี้สมรรถนะทางสังคมและอารมณ์ของนักเรียนระดับมัธยมศึกษาตอนปลายในประเทศไทย. วารสารสังคมศาสตร์และมานุษยวิทยาเชิงพุทธ (Journal of Social Science and Buddhistic Anthropology), 7(8), 401–420.
สุทธาภา มาประกอบ, ณัฐเชษฐ์ พูลเจริญ, และ อัจฉรา ศรีพันธ์. (2567). การจัดการเรียนรู้เชิงประสบการณ์เพื่อพัฒนาสมรรถนะผู้ประกอบการดิจิทัลโดยทุนทางวัฒนธรรมเมืองลับแลของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาตอนปลาย. วารสาร มจร พุทธปัญญาปริทรรศน์, 9(4), 111–119.
สุวัฒนพงษ์ ร่มศรี, สาธกา ตาลชัย, และ ธนุ วงษ์จินดา. (2568). บทบาทของครูในการสร้างชุมชนแห่งการเรียนรู้เพื่อพัฒนาผู้เรียน. วารสารสหศาสตร์การพัฒนาสังคม, 3(1), 231–241.
หยกฟ้า เพ็งเลีย, และ สุขเสริม ทิพย์ปัญญา. (2567). การเสริมสร้างภูมิคุ้มกันทางใจในชุมชนในสถานการณ์การแพร่ระบาดของโรคไวรัสโคโรนา 2019 (COVID-19): บทเรียนเขตสุขภาพที่ 2. วารสารสาธารณสุขมูลฐาน (ภาคเหนือ), 34(1), 12–19.
อภิพร เป็งปิง, และ ศศิลักษณ์ ขยันกิจ. (2562). การนำเสนอกรอบแนวคิดบทบาทครูในการส่งเสริมความเข้มแข็งทางจิตใจของเด็กวัยอนุบาล. วารสารอิเล็กทรอนิกส์ทางการศึกษา, 14(2), OJED1402005. https://so01.tcithaijo.org/index.php/OJED/article/view/201202
Azpiazu, L., Ramos-Díaz, E., Axpe, I., & Revuelta, L. (2025). Social support, self-concept and resilience as protectors against school maladjustment during adolescence. School Mental Health, 17, 435–448. https://doi.org/10.1007/s12310-024-09736-9
Chanakarn Kumkun, Pornpen Sirisatayawong, & Supat Chupradit. (2022). Effect of a resilience programme through group dynamics on the academic problems of Grade 7 students, Chiang Mai University Demonstration School. The Open Psychology Journal, 15, e187435012206100. https://doi.org/10.2174/18743501-v15-e2206100
Sparks, J. R., Lehman, B., Gladstone, J. R., Zhang, S., Schroeder, N. L., & Israel, M. (2025). Measuring persistence and academic resilience of K-12 students: Systematic review and operational definition. Frontiers in Education, 10, 1673500. https://doi.org/10.3389/feduc.2025.1673500
Thanachoksawang, C., Arphorn, S., Jarupat Maruo, S., Punneng, S., Ishimaru, T., & Bangkadanara, G. (2024). Psychological distress among high school students in Bangkok Thailand. Health Psychology Research. https://doi.org/10.52965/001c.120045
Tikumporn Hosiri, Anawin Jongjaroen, Soisuda Imaroonrak, Thanayot Sumalrot, & Sucheera Phattharayuttawat. (2024). Role of resilience in the relationship between adverse childhood experiences and behavior problems among Thai adolescents in a province of Southern Thailand: A school-based cross-sectional study. Siriraj Medical Journal, 76(5), 282–292. https://doi.org/10.33192/smj.v76i5.267232
Wang, F., Huang, P., Xi, Y., & King, R. B. (2025). Fostering resilience among university students: The role of teaching and learning environments. Higher Education. https://doi.org/10.1007/s10734-025-01484-2
