หลักบ้านหลักเมือง กระบวนการพัฒนาชุมชนให้ยั่งยืน

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาประวัติและพัฒนาการของหลักบ้านหลักเมืองในภาคอีสาน 2) ศึกษากระบวนการพัฒนาชุมชนที่สัมพันธ์กันกับความเชื่อเรื่องหลักบ้านหลักเมืองในภาคอีสาน เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ เก็บรวบรวมและวิเคราะห์ข้อมูล จากการสังเกตอย่างมีส่วนร่วมและสัมภาษณ์เชิงลึก แบบมีโครงสร้างจากประชากรกลุ่มเป้าหมาย นักวิชาการทางพระพุทธศาสนา 30 รูป/คน และนำเสนอผลการศึกษาในแบบพรรณนาเชิงวิเคราะห์
ผลการวิจัยพบว่า หลักบ้านสร้างขึ้นจากบทบัญญัติทางพระพุทธศาสนาในพระวินัยเรื่องของการนำแผ่นหินเป็นนิมิต ได้รับอิทธิพลรูปทรงจากศิลปะในสมัยปาละ-เสนะของอินเดีย พัฒนามาจากแนวคิดการปักแท่งหินสลักรูปเสาเสมาธรรมจักรในสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช เริ่มต้นขึ้นในอาณาจักรทวาราวดี สุโขทัย อยุธยา และรัตนโกสินทร์ มีการปรับประยุกต์เข้ากับชุมชนจนถึงปัจจุบัน
หลักบ้าน ในพื้นที่ภาคอีสาน มีพัฒนาการด้านคติ แนวคิด สู่รูปแบบศิลปกรรมที่มีความสัมพันธ์กับผู้คน โดยเป็นหมุดหมายในการตั้งบ้านและเป็นศูนย์รวมจิตใจของชาวบ้าน ซึ่งมีความสัมพันธ์กับพื้นที่ใจกลางของบ้านที่มีสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ต่อมาชาวบ้านได้นำความเชื่อศรัทธาทางพุทธศาสนามาเพิ่มความศักดิ์สิทธิ์ให้กับหลักบ้านอีกด้วย นอกจากนี้หลักบ้านในเขตพื้นที่วิจัยยังมีความหลากหลายทั้งทางด้านวัสดุและรูปแบบศิลปะ พบในเขตพื้นที่บ้านดงพอง ตำบลศิลา บ้านหนองตูม ตำบลหนองตูม อำเภอเมือง จังหวัดขอนแก่น
หลักเมือง ในพื้นที่ภาคอีสาน มีพัฒนาการด้านคติ แนวคิด สู่รูปแบบศิลปกรรมที่มีความสัมพันธ์กับผู้คน โดยเป็นศูนย์รวมจิตใจของผู้คนในระดับเมือง และมีพัฒนาการทางแนวคิดมาจากหลักบ้าน ตลอดจนมีการพัฒนาแนวคิดในการใช้วัสดุประเภท “ไม้มงคล” ที่มีชื่อและความหมายสัมพันธ์กับ “เมือง” เพื่อให้เป็นหมุดหมายหลักเมือง ปรากฏการตั้งเสาไม้หลักเมืองพบในเขตพื้นที่บ้านดงพอง ตำบลศิลา บ้านหนองตูม ตำบลหนองตูม อำเภอเมือง จังหวัดขอนแก่น