ข้อสังเกตบางประการเกี่ยวกับการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน ภายใต้สถานการณ์ฉุกเฉินสาธารณะโดยศาลรัฐธรรมนูญ

นิติกร  จิรฐิติกาลกิจ

ผู้แต่ง

นิติกร จิรฐิติกาลกิจ ผู้อำนวยการกองรัฐธรรมนูญต่างประเทศ สำนักงานศาลรัฐธรรมนูญ

คำสำคัญ:

สถานการณ์ฉุกเฉินสาธารณะ , ศาลรัฐธรรมนูญ , การคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน

บทคัดย่อ

ศาลรัฐธรรมนูญเป็นองค์กรตุลาการที่จัดตั้งขึ้นจากเจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญที่ต้องการให้เป็นกลไกในการตรวจสอบการใช้อำนาจรัฐและคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชนไม่ว่าจะอยู่ภายใต้สถานการณ์ใดก็ตาม ด้วยเหตุนี้ ศาลรัฐธรรมนูญจึงมีบทบาทในการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชนภายใต้สถานการณ์ฉุกเฉินสาธารณะบนพื้นฐานของหน้าที่และอำนาจตามที่บัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญ ดังนั้น บทความนี้จึงมุ่งหมายที่จะศึกษาบทบาทของศาลรัฐธรรมนูญในการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชนภายใต้สถานการณ์ฉุกเฉินสาธารณะผ่านการศึกษาวิเคราะห์คำตัดสินของศาลรัฐธรรมนูญที่เกี่ยวข้อง

จากการวิเคราะห์คำตัดสินของศาลรัฐธรรมนูญที่เกี่ยวข้องกับการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชนภายใต้สถานการณ์ฉุกเฉินสาธารณะ ไม่ว่าจะเป็นคำวินิจฉัยหรือคำสั่ง พบว่า นอกจากจะสะท้อนให้เห็นถึงบทบาทของศาลรัฐธรรมนูญในการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพให้แก่ประชาชนภายใต้สถานการณ์ฉุกเฉินสาธารณะแล้ว ขณะเดียวกันก็สะท้อนให้เห็นถึงข้อจำกัดอันเกิดจากหลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขในการยื่นคำร้องต่อศาลรัฐธรรมนูญตามที่กำหนดไว้ในกฎหมายว่าด้วยวิธีพิจารณาของศาลรัฐธรรมนูญ ส่งผลให้ศาลรัฐธรรมนูญไม่สามารถทำหน้าที่คุ้มครองสิทธิและเสรีภาพให้แก่ประชาชนภายใต้สถานการณ์ดังกล่าวได้อย่างมีประสิทธิภาพและสอดคล้องกับความมุ่งหมายและเจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญ ด้วยเหตุนี้ จึงอาจมีความจำเป็นที่จะต้องแก้ไขปรับปรุงกฎหมายว่าด้วยวิธีพิจารณาของศาลรัฐธรรมนูญ รวมถึงเสนอให้ศาลรัฐธรรมนูญปรับเปลี่ยนแนวการตีความโดยมุ่งเน้นให้ความสำคัญกับสิทธิและเสรีภาพของประชาชนที่ได้รับผลกระทบจากการใช้อำนาจของรัฐในช่วงที่มีสถานการณ์ฉุกเฉิน ในกรณีที่ข้อเท็จจริงปรากฏอย่างชัดแจ้งว่าประชาชนผู้นั้นเป็นผู้ได้รับความเดือดร้อนหรือเสียหายจากการใช้อำนาจของรัฐ มากกว่าการยึดถือหลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขตามที่กำหนดไว้ในกฎหมายวิธีพิจารณาของศาลรัฐธรรมนูญ

เอกสารอ้างอิง

กนิษฐา เชี่ยววิทย์. (2533). การควบคุมตรวจสอบความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของกฎหมายที่ตราขึ้นโดยองค์กรนิติบัญญัติโดยองค์กรตุลาการ. (วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต). กรุงเทพฯ. มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.

คณะกรรมการประชาสัมพันธ์ สภาร่างรัฐธรรมนูญ. (2540). กรอบเบื้องต้น ร่างรัฐธรรมนูญฉบับประชาชน เอกสารพื้นฐานประกอบกระบวนการรับฟังความคิดเห็น เพื่อการมีส่วนร่วมกำหนดรัฐธรรมนูญโดย ประชาชน. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์สำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร.

คณะกรรมาธิการวิสามัญบันทึกเจตนารมณ์ จดหมายเหตุ และตรวจรายงานการประชุม สภาร่างรัฐธรรมนูญ. (2550). เจตนารมณ์รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2550. กรุงเทพฯ: สำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร.

ธงชัย วินิจจะกูล. (2566). ปาฐกถาพิเศษ การปกครองด้วยสภาวะยกเว้นทางกฎหมาย (Rule by Legal Exceptions: RbLE). กรุงเทพฯ: คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.

นภนันทน์ จันทราชโลธร. (2565). การคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพตามรัฐธรรมนูญโดยศาลรัฐธรรมนูญ. (วิทยานิพนธ์ปริญญาดุษฎีบัณฑิต). กรุงเทพฯ. มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.

บรรเจิด สิงคะเนติ. (2563). ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับศาลรัฐธรรมนูญ (พิมพ์ครั้งที่ 3). กรุงเทพฯ: วิญญูชน.

บวรศักดิ์ อุวรรณโณ. (2544). เจตนารมณ์รัฐธรรมนูญ. กรุงเทพฯ: สถาบันพระปกเกล้า.

ปิยบุตร แสงกนกกุล. (2549). บทวิเคราะห์ พ.ร.ก. การบริหารราชการในสถานการณ์ฉุกเฉิน

พ.ศ.2548. สืบค้นเมื่อ 31 ตุลาคม 2568 จาก http://public-law.net/publaw/view.aspx?id=886.

ปิยบุตร แสงกนกกุล. (2553). “สภาวะยกเว้น” ในความคิดของ Giorgio Agamben. วารสารฟ้าเดียวกัน 8(1): 84 - 91.

มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง. (2563). อำนาจของศาลรัฐธรรมนูญในการวินิจฉัยความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของการกระทำตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 มาตรา 213 และพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยวิธีพิจารณาของศาลรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2561. (รายงานผลการวิจัยเสนอต่อสำนักงานศาลรัฐธรรมนูญ). กรุงเทพฯ: แอคทีฟพริ้นท์.

วรวิทย์ กังศศิเทียม. (2566). ศาลรัฐธรรมนูญไทยในสำนักงานศาลรัฐธรรมนูญ. ศาลรัฐธรรมนูญในรัฐ

เสรีประชาธิปไตยในศตวรรษที่ 21 (บทที่ 11, น. 467 – 507). กรุงเทพฯ: แอคทีฟ พรินท์.

วสันต์ ชมภูศรี. (2559). การบังคับใช้พระราชกำหนดการบริหารราชการในสถานการณ์ฉุกเฉิน พ.ศ. 2548 กับการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน. (วิทยานิพนธ์นิติศาสตรมหาบัณฑิต). กรุงเทพฯ. จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

ศิโรตม์ คล้ามไพบูลย์. (2548). ความคิดทางการเมืองของคาร์ล ชมิทท์ ความเป็นการเมือง สภาวะสมัยใหม่

และเสรีประชาธิปไตย. (วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต). กรุงเทพฯ.มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.

สมยศ จันทรสมบัติ. (2559). ระบบกฎหมายพิเศษว่าด้วยสถานการณ์ฉุกเฉินสาธารณะในประเทศไทยกับหลักความเป็นนิติรัฐ. (วิทยานิพนธ์นิติศาสตรดุษฎีบัณฑิต). กรุงเทพฯ. สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์.

สมยศ จันทรสมบัติ. (2560). ระบบกฎหมายพิเศษว่าด้วยสถานการณ์ฉุกเฉินสาธารณะ ในประเทศไทยกับหลักความเป็นนิติรัฐ. วารสารนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร, 10(1), 167 - 194.

สราวุธ ทับทอง. (2557). รัฐไทยกับการใช้อำนาจในสถานการณ์ฉุกเฉิน: ศึกษากรณีการประกาศใช้พระราชกําหนดการบริหารราชการในสถานการณ์ฉุกเฉิน พ.ศ. 2548 ในช่วง พ.ศ. 2552 – 2553. (วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต). กรุงเทพฯ. มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.

สำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร. (2562). ความมุ่งหมายและคำอธิบายประกอบรายมาตราของ รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560. กรุงเทพฯ: สำนักการพิมพ์สำนักงานเลขาธิการ สภาผู้แทนราษฎร.

สำนักงานศาลรัฐธรรมนูญ. (2548). ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับศาลรัฐธรรมนูญ พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ: พี.เพรส.

สำนักงานศาลรัฐธรรมนูญ. (2557). ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับศาลรัฐธรรมนูญ พิมพ์ครั้งที่ 12. กรุงเทพฯ: พี.เพรส.

สำนักงานศาลรัฐธรรมนูญ. (2567). ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับศาลรัฐธรรมนูญ (ฉบับแก้ไขปรับปรุง) พิมพ์ครั้งที่ 9. กรุงเทพฯ: แอคทีฟพริ้นท์.

Alivizatos, N. et al. (2020). Respect for Democracy, Human Rights and the Rule of Law During States of Emergency : Reflections. Retrieved December 22,2025, from https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2020)014-e.

American Association for the International Commission of Jurists. (1985). The Siracusa Principles on the Limitation and Derogation Provisions in the International Covenant on Civil and Political Rights. Retrieved January 15, 2026, from https://www.icj.org/wp- content/uploads/1984/07/Siracusa-principles-ICCPR-legal-submission-1985-eng.pdf

Dressel, B. (2012). Thailand Judicialization of Politics or Politicization of the Judiciary?. In Björn Dressel (Ed.), The Judicialization of Politics in Asia (p.79-97). London: Routledge. Ginsburg, T. & Elkins, Z. (2009). Ancillary Powers of the Constitutional Courts.

Texas Law Review, 87(7), 1431 - 1461.

Greene, A. (2020). Emergency Powers in A Time of Pandemic. Bristol: Bristol University Press.

Harding, A. (2017). The Fundamentals of Constitutional Courts’ International IDEA Constitution Brief. Retrieved January 15, 2026, from

https://www.idea.int/publications/catalogue/fundamentals-constitutional-courts.

International Commission of Jurists. (2005). More Power, Less Accountability: Thailand’s New Emergency Decree. Retrieved December, 25,2025 from https://www.icj.org/resource/more-power-less-accountability/.

Neocleous, M. (2007). From Martial Law to the War on Terror. New Criminal Law Review, 10(4), 489 - 513.

Özbudun, E. & Turhan, M. (1995). Emergency Powers. Science and technique of democracy No. 12. Retrieved January 12,2026, from https://www.coe.int/en/web/venice-commission/-/CDL-STD(1995)012-e.

Rossiter, C.L. (1948). Constitutional Dictatorship: Crisis Government in Modern Democracy. Princeton: Princeton University Press.

Valim, R. (2018). State of exception: the legal form of neoliberalism. Zeitschrift Für Politikwissenschaft, 28(4), 409 - 421.

UN Human Rights Committee. (2001). General comment no. 29, States of emergency (article 4): International Covenant on Civil and Political Rights. (UN Doc CCPR/C/21/Rev.1/Add.11). Retrieved December 22, 2025, from https://digitallibrary.un.org/record/451555?v=pdf.