หอเจ้าปู่ตา : การพัฒนากระบวนการการมีส่วนร่วมในการอนุมรักษ์ป่าของพระสงฆ์และชุมชน อำเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์

บทคัดย่อ

การวิจัยเรื่อง หอเจ้าปู่ตา: การพัฒนากระบวนการการมีส่วนร่วมในการอนุรักษ์ป่าของพระสงฆ์และชุมชน อำเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์ มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาความเชื่อและพิธีกรรมที่เกี่ยวข้องกับหอเจ้าปู่ตาของชุมชน 2) วิเคราะห์บทบาทของพระสงฆ์และชุมชนในการใช้หอเจ้าปู่ตาเป็นกลไกทางสังคมเพื่อการอนุรักษ์ป่า และ 3) พัฒนากระบวนการมีส่วนร่วมระหว่างพระสงฆ์และชุมชนในการอนุรักษ์ป่าผ่านความเชื่อและพิธีกรรมหอเจ้าปู่ตา โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยแบบผสม ได้แก่ การวิจัยเชิงเอกสาร (Documentary Research) การวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) ผ่านการสัมภาษณ์เชิงลึก และการวิจัยเชิงปฏิบัติการ (Action Research) ผ่านการสนทนากลุ่มกับพระสังฆาธิการ ผู้นำชุมชน เจ้าหน้าที่รัฐ และนักวิชาการ

ผลการวิจัยพบว่า ความเชื่อและพิธีกรรมหอเจ้าปู่ตาเป็นคติความเชื่อดั้งเดิมของชาวอีสานที่ทำหน้าที่เป็นศูนย์รวมจิตใจและกลไกทางสังคม โดยเชื่อว่าปู่ตาเป็นผู้คุ้มครองหมู่บ้านและปัดเป่าภัยพิบัติ พิธีกรรม เช่น การเลี้ยงผีปู่ตาและพิธีสะเดาะเคราะห์ ช่วยสร้างความมั่นคงทางจิตใจ ความสามัคคี และสะท้อนหลักกรรมในพระพุทธศาสนา “ทำดีได้ดี ทำชั่วได้ชั่ว” ในด้านการอนุรักษ์ป่า หอเจ้าปู่ตาทำให้พื้นที่รอบ ๆ ถูกยกให้เป็นเขตศักดิ์สิทธิ์ห้ามบุกรุก ขณะเดียวกันพระสงฆ์มีบทบาทนำกิจกรรมบวชป่า ปลูกป่า และใช้ป่าเป็นพื้นที่ปฏิบัติธรรม พร้อมเชื่อมโยงพลัง “บวร” (บ้าน–วัด–โรงเรียน–รัฐ) สร้างเครือข่ายการอนุรักษ์ที่เข้มแข็งกระบวนการมีส่วนร่วมในการอนุรักษ์ป่าผ่านหอเจ้าปู่ตาสรุปได้ 5 ขั้นตอน ได้แก่ การศึกษาและวิเคราะห์ปัญหา การร่วมวางแผน การสร้างกิจกรรม การปฏิบัติการ และการติดตามประเมินผล ส่งผลให้เกิดการเพิ่มพื้นที่สีเขียว ความเข้มแข็งของชุมชน และการปลูกฝังคุณค่าด้านวัฒนธรรมและสิ่งแวดล้อม โดยสรุป หอเจ้าปู่ตาจึงเป็นกลไกสำคัญที่ผสานความเชื่อท้องถิ่นกับพระพุทธศาสนา และพัฒนาเป็นกลยุทธ์อนุรักษ์ป่าที่มีประสิทธิภาพและยั่งยืน