การวิเคราะห์สัญญะของพิธีกรรมและกลไกการเยียวยาทางวัฒนธรรมในภาพยนตร์เรื่อง สัปเหร่อ :  การศึกษาเชิงคติชนวิทยา

มิ่งมนัสชน จังหาร; ปรัชญ์ วีสเพ็ญ

doi:10.14456/tiat.2026.8

ผู้แต่ง

มิ่งมนัสชน จังหาร คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม
ปรัชญ์ วีสเพ็ญ คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม

DOI:

https://doi.org/10.14456/tiat.2026.8

คำสำคัญ:

สัญญะ , พิธีกรรม , กลไกการเยียวยาทางวัฒนธรรม , คติชนวิทยา , ภาพยนตร์ไทยร่วมสมัย

บทคัดย่อ

บทความวิจัยเรื่อง การวิเคราะห์สัญญะของพิธีกรรมและกลไกการเยียวยาทางวัฒนธรรมในภาพยนตร์เรื่อง สัปเหร่อ: การศึกษาเชิงคติชนวิทยา มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์สัญญะและหน้าที่ของพิธีกรรมความตายที่ปรากฏในภาพยนตร์เรื่องสัปเหร่อ และเพื่อศึกษาบทบาทของพิธีกรรมความตายในฐานะกลไกการเยียวยาทางวัฒนธรรมที่ช่วยในการรับมือกับความสูญเสียและความตาย การศึกษานี้ใช้วิธีวิทยาการวิจัยเชิงคุณภาพผ่านการวิเคราะห์ตัวบทสื่อ และการวิเคราะห์ภาพยนตร์เชิงลึก โดยใช้กรอบแนวคิดทฤษฎีสัญญะวิทยาของ Saussure และ Barthes ร่วมกับแนวคิดคติชนวิทยาเกี่ยวกับพิธีกรรมเปลี่ยนผ่านของ Van Gennep และ Turner ผลการวิจัยพบว่า พิธีกรรมความตายในภาพยนตร์ทำหน้าที่เป็นระบบสื่อสารทางวัฒนธรรมที่แปรสภาพความโศกเศร้าที่เป็นนามธรรมให้กลายเป็นสัญญะเชิงรูปธรรมที่จัดการได้ โดยมีการใช้สัญญะแห่งการตัดขาดพันธนาการร่วมกับสัญญะร่วมสมัย เช่น เมรุสีรุ้งเพื่อรื้อถอนมายาคติความตายที่น่าหวาดกลัวสู่พื้นที่แห่งความรักและการยอมรับในอัตลักษณ์ที่หลากหลาย ในด้านกลไกการเยียวยาพบว่าพิธีกรรมทำหน้าที่จัดการสภาวะรอยต่อเพื่อประคับประคองผู้สูญเสียผ่านการสร้างบทสรุปทางอารมณ์ และสถาปนาพื้นที่สนับสนุนทางสังคมตามคติ “เฮือนดี/เฮือนเย็น” ที่เปลี่ยนความทุกข์ส่วนบุคคลให้กลายเป็นภารกิจร่วมของชุมชน ตลอดจนสะท้อนพลวัตของตัวละครสัปเหร่อในฐานะผู้นำทางจิตวิญญาณที่ใช้คติชนวิทยาประยุกต์ในการคืนดุลยภาพให้แก่จิตใจมนุษย์ท่ามกลางสภาวะความสูญเสียในสังคมร่วมสมัยได้อย่างมีประสิทธิภาพ

เอกสารอ้างอิง

กริชชัย กานต์วรเดช, พัชรินทร์ หินอ่อน, และ อนันตศักดิ์ พลแก้วเกษ. (2568). ภาพยนตร์เรื่องสัปเหร่อ : ภาพสะท้อนสังคมอีสาน. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสงขลา. 7(2) : 27-58. URL: https://so03.tci-thaijo.org/.../article/view/276776/192101

กิตติภพ แก้วสุวรรณ์. (2568). คติชนวิทยาการเมืองกับพิธีกรรมทางศาสนา: การวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างรัฐ ศาสนา และอำนาจ ในภาพยนตร์เรื่อง สัปเหร่อ. วารสารรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี. 2(2) : 48-66. https://so19.tci-thaijo.org/index.php/polsci_ubu/article/view/2820

ธรรศพลฐ์ เอี่ยมรานนท์ และ อานิก ทวิชาชาติ. (2568). การสื่อสารอัตลักษณ์ของกลุ่มคนผ่านภาพยนตร์ไทยร่วมสมัย. วารสารนิเทศศาสตรปริทัศน์. 29(2) : 36-48. URL: https://so06.tci-thaijo.org/index.php/jca/article/view/284279

ธิติ ศรีนวล. (ผู้กำกับ). (2566). สัปเหร่อ [ภาพยนตร์]. ไทบ้าน สตูดิโอ.

พุฒิพงศ์ มาตย์จันทร์ และ ณฐภรณ์ รัตนชัยวงศ์. (2568). การโต้ตอบความเป็นชายขอบของภาพยนตร์ในจักรวาลไทบ้าน. วารสารสหวิทยาการสังคมศาสตร์และการสื่อสาร. 8(2) : 82-95. URL: https://so02.tci-thaijo.org/index.php/ISSC/article/view/270377

ยุทธนา เฉลียวชาติ. (2562). รูปแบบความเชื่อในการจัดงานฌาปนกิจศพของพุทธศาสนิกชนในตำบลตลาดแร้ง. วารสารชัยภูมิปริทรรศน์. 2(2) : 1-15. URL: https://so02.tci-thaijo.org/index.php/jcr/article/view/246251

ศิราพร ณ ถลาง. (2563). ทฤษฎีคติชนวิทยา: วิธีวิทยาในการวิเคราะห์ตำนาน-นิทานพื้นบ้าน. (พิมพ์ครั้งที่ 4). กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

สโรชา ไตรพรม, อัญชุลีพร ปัดทุม, ปรีชา สาคร, และ สิริวิวัฒน์ ละตา. (2569). การวิเคราะห์สัญญะที่สะท้อนประเด็นความตายในภาพยนตร์ “สัปเหร่อ”. Journal for Developing the Social and Community. 13(1) : 167-190. URL: https://so03.tci-thaijo.org/index.php/rdirmu/article/view/295614

อิทธิพงษ์ ทองศรีเกตุ, จิรวัฒน์ รักชาติ และ พสุนิต สารมาศ. (2567). ความเชื่อและพิธีกรรมเพื่อยึดเหนี่ยวจิตใจภายใต้สถานการณ์โควิด-19 ของกลุ่มชาติพันธุ์ในพื้นที่ชายแดนไทย-เมียนมา จังหวัดแม่ฮ่องสอน. Journal of Roi Kaensarn Academi. 9(7) : 595-611. URL: https://so02.tci-thaijo.org/index.php/JRKSA/article/view/268168

Barthes, R. (1972). Mythologies. (A. Lavers, Trans.). New York: Hill and Wang. (Original work published 1957).

Draper, J. (2003). Fatherhood as transition: The contemporary relevance of transition theory. In R. Humphrey, R. Miller, & E. A. Zdravomyslova (Eds.), Biographical Research Methods (pp. 85-93). London: Macmillan Press Ltd. (Original work published in Narrative, Memory and Life Transitions).

Saussure, F. de. (1959). Course in general linguistics (W. Baskin, Trans.). New York: McGraw-Hill.

Turner, V. (1969). The ritual process: Structure and anti-structure. Chicago, IL: Aldine Transaction.

Van Gennep, A. (1960). The rites of passage. London, England: Routledge and Kegan Paul.