รูปแบบทางวัฒนธรรมบุญบั้งไฟตามความเชื่อของชาวอีสาน

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาลักษณะวัฒนธรรมประเพณีบุญบั้งไฟที่ปรากฏในสังคมอีสาน 2) ศึกษาความเชื่อเกี่ยวกับประเพณีบุญบั้งไฟของชาวอีสาน และ 3) วิเคราะห์รูปแบบทางวัฒนธรรมของประเพณีบุญบั้งไฟตามความเชื่อของชาวอีสานในบริบทของชุมชนบ้านเม็ง เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยศึกษาข้อมูลจากพระไตรปิฎก คัมภีร์ทางพระพุทธศาสนา เอกสารทางวิชาการ และงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง การเก็บข้อมูลภาคสนาม การสัมภาษณ์เชิงลึกจากผู้ให้ข้อมูลสำคัญ จำนวน 20 รูป/คน ได้แก่ พระสงฆ์ นักปราชญ์ชาวบ้าน ครูอาจารย์ ผู้นำชุมชน และตัวแทนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น จากนั้นวิเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีวิเคราะห์เนื้อหาเชิงอุปนัย
ผลการวิจัยพบว่า
1. วัฒนธรรมประเพณีบุญบั้งไฟที่ปรากฏโดยทั่วไป เป็นประเพณีสำคัญของชาวอีสานที่จัดขึ้นในเดือนหกของทุกปี เพื่อขอฝนให้ตกต้องตามฤดูกาลสะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ ธรรมชาติ และสิ่งเหนือธรรมชาติผ่านพิธีกรรมและกิจกรรมทางวัฒนธรรมต่างๆ ซึ่งเป็นกลไกสำคัญในการสร้างความสามัคคีของชุมชนและการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่น
2. ความเชื่อเกี่ยวกับประเพณีบุญบั้งไฟของชาวอีสาน มีรากฐานจากวรรณกรรมพื้นบ้าน ได้แก่ เรื่องพญาคันคาก และเรื่องผาแดง–นางไอ่ ซึ่งเป็นคติความเชื่อเกี่ยวกับการขอฝนจากพญาแถน โดยการจุดบั้งไฟถือเป็นสัญลักษณ์ของการสื่อสารระหว่างมนุษย์กับเทพเจ้าบนสวรรค์ เป็นการผสมผสานระหว่างคติความเชื่อพื้นบ้านกับพระพุทธศาสนา และยังคงมีอิทธิพลต่อวิถีชีวิตของชาวอีสานมาจนถึงปัจจุบัน
3. รูปแบบทางวัฒนธรรมประเพณีบุญบั้งไฟในบริบทของชุมชนบ้านเม็ง พบว่า ได้เกิดการเปลี่ยนแปลงไปจากเดิมที่เน้นพิธีกรรมและความศักดิ์สิทธิ์ ได้ขยายบทบาทไปสู่กิจกรรมทางวัฒนธรรมที่มีลักษณะของความบันเทิง การแข่งขัน และการส่งเสริมการท่องเที่ยวในระดับท้องถิ่น ประเพณีบุญบั้งไฟยังทำหน้าที่เป็นพื้นที่ทางวัฒนธรรมในการสร้างความสัมพันธ์ทางสังคม การสืบทอดอัตลักษณ์ของชุมชน และสะท้อนพลวัตของวัฒนธรรมอีสานในบริบทของสังคมร่วมสมัย