ความสัมพันธ์แบบพ่อ-ลูกชายระหว่างพระจุลจอมเกล้าฯ กับเจ้าฟ้าจักรพงษ์ฯ พ.ศ. 2439–2453
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความนี้มุ่งขยายความเข้าใจเกี่ยวกับประวัติศาสตร์เพศสภาพและครอบครัวในแง่ประสบการณ์ความสัมพันธ์ระหว่างพ่อกับลูกชายจากกรณีพระจุลจอมเกล้าฯ กับเจ้าฟ้าจักรพงษ์ฯ ระหว่าง พ.ศ. 2439–2453 ในการศึกษา บทความเลือกใช้หลักฐานชั้นต้นประเภทจดหมายครอบครัวที่บอกเล่าประสบการณ์ความสัมพันธ์ระหว่างพ่อกับลูก พร้อมทั้งเสนอว่าความสัมพันธ์ระหว่างพ่อกับลูกชายคือศูนย์กลางหนึ่งของความสัมพันธ์แบบครอบครัวของชนชั้นนำ และส่งผลกระทบอย่างลึกซึ้งต่อความคิด ท่าที และอารมณ์ต่อผู้เป็นพ่อ ความสัมพันธ์นี้ทวีความสำคัญขึ้นพร้อมกับการสืบตระกูลจากพ่อสู่ลูก และดำเนินไปในสถานการณ์ใหม่ที่พ่อจำต้องส่งลูกชายออกไปศึกษาในยุโรปซึ่งเป็นหมุดหมายของความเป็นสมัยใหม่ อันตรายที่ตามมาจากสถานการณ์นี้คือประสบการณ์แบบข้ามชาติและข้ามวัฒนธรรมของลูกชาย ซึ่งมีด้านที่ไม่อาจยอมรับได้ในครอบครัวชนชั้นนำ และยังผลให้ความสัมพันธ์ระหว่างพ่อกับลูกตึงเครียดอย่างรุนแรง
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
ลิขสิทธิ์@ของวารสารมานุษยวิทยา
ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน), กรุงเทพฯ, ประเทศไทย
ข้อมูลเพิ่มเติม:
https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/
เอกสารอ้างอิง
กัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาชราชนครินทร์, สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้า. จุฬาลงกรณ์ราชสันตติวงศ์ พระนามพระราชโอรส พระราชธิดา และพระราชนัดดา (พิมพ์ครั้งที่ 4). กรุงเทพฯ: บรรณกิจ 1991, 2548.
กฎมณเฑียรบาลว่าด้วยการสืบราชสันตติวงศ์. (2467). ราชกิจจานุเบกษา, 41: 195–213.
กฎหมายข้อบังคับสำหรับนักเรียนสยามที่เรียนวิชาอยู่ณประเทศยุโรป. (108). ราชกิจจานุเบกษา, 6(44): 379–382.
กฎหมายตราสามดวง, เล่ม 1 (2505). พระนคร: โรงพิมพ์คุรุสภา.
กรมราชเลขาธิการ รัชกาลที่ 6. (2457, 2 พ.ค.–3 ก.ค.). ร.6 บ 1.6/7. ห้ามไม่ให้พระบรมวงษานุวงษ์ ซึ่งเสด็จอยู่ในเมืองต่างประเทศ แต่งงานกับชาวต่างประเทศ. หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, กรุงเทพฯ.
จุลจักรพงษ์, พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า. (2566). เกิดวังปารุสก์ สมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์และสมัยประชาธิปไตย (พิมพ์ครั้งที่ 19). กรุงเทพฯ: ริเวอร์ บุ๊คส์.
จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จฯ พระ. (2468). ระยะทางเที่ยวชวากว่าสองเดือน. พระนคร: โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร.
จิรวัฒน์ อุตตมะกุล. (2546). พระภรรยาเจ้าและสมเด็จเจ้าฟ้าในรัชกาลที่ 5. กรุงเทพฯ: มติชน.
โจรี, พี. (2563). ทฤษฎีกษัตริย์โพธิสัตว์: เวสสันดรชาดกในประวัติศาสตร์ไทย (ฑิตฐิตา ซิ้มเจริญ, ผู้แปล). กรุงเทพฯ: อิลลูมิเนชันส์ เอดิชันส์.
ฉลอง สุนทราวาณิชย์. (2516). รุสเซีย-ไทยสมัยรัชกาลที่ 5–6. กรุงเทพฯ: สร้างสรรค์.
_______. (2544). การเมืองเบื้องหลังการเสด็จประพาสยุโรป. ใน กาญจนี ละอองศรี และธเนศ อาภรณ์สุวรรณ (บ.ก.), ลืมโคตรเง่าก็เผาแผ่นดิน (รวมบทความเนื่องในวาระครบรอบ 60 ปีชาญวิทย์ เกษตรศิริ) (น. 227–264). กรุงเทพฯ: มติชน.
ณัฏฐพงษ์ สกุลเลี่ยว. (2564). จากความสัมพันธ์เชิงอุปถัมภ์สู่ความสัมพันธ์เชิงมิตรภาพ: อารมณ์ความรู้สึกและชีวิตครอบครัวของชนชั้นกลางไทยในทศวรรษ 2500–2530. มนุษยศาสตร์สาร, 22(เพิ่มเติม): 95–111.
_______. (2567). ชีวิตครอบครัวของกระฎุมพีข้าราชการในสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์สยาม. วารสารสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร, 20(2): 91–117.
ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. (2498). ชุมนุมพระนิพนธ์ (บางเรื่อง). ม.ป.ท.: ม.ป.พ.
ดารารัตน์ เมตตาริกานนท์. (2549). การแต่งงานข้ามวัฒนธรรม: ไทยกับ “ฝรั่ง” ในประวัติศาสตร์สังคมสยาม. ศิลปวัฒนธรรม, 27(5): 79–92.
ถึงลูกชายเล็ก: พระราชหัตถเลขารัชกาลที่ 5 และลายพระหัตถ์ สมเด็จฯ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ. (2560). กรุงเทพฯ: ริเวอร์บุ๊คส์.
ทวีศักดิ์ เผือกสม. (2550). เชื้อโรค ร่างกาย และรัฐเวชกรรม: ประวัติศาสตร์การแพทย์สมัยใหม่ในสังคมไทย. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
ธงชัย วินิจจะกูล. (2544). ประวัติศาสตร์ไทยแบบราชาชาตินิยม จากยุคอาณานิคมอำพราง สู่ราชาชาตินิยมใหม่หรือลัทธิเสด็จพ่อของกระฎุมพีไทยในปัจจุบัน. ศิลปวัฒนธรรม. 23(1): 56–65.
_______. (2546). ภาวะอย่างไรหนอที่เรียกว่าศิวิไลซ์ เมื่อชนชั้นนำสยามสมัยรัชกาลที่ 5 แสวงหาสถานะของตนเอง ผ่านการเดินทางและพิพิธภัณฑ์ทั้งในและนอกประเทศ. รัฐศาสตร์สาร. 24(2): 1–66.
ธีรวัต ณ ป้อมเพชร. (2550). ออสุต: ภาพสะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างสตรีในสังคมอยุธยากับพ่อค้าชาวดัตช์. ใน สุวดี เจริญพงศ์ และปิยนาถ บุนนาค (บ.ก.), สตรีแถวหน้าในประวัติศาสตร์เอเชีย (น. 239–266). กรุงเทพฯ: บ้านพิทักษ์อักษร.
นริศรา จักรพงษ์, หม่อมราชวงศ์ และไอลีน ฮันเตอร์. (2560). แคทยาและเจ้าฟ้าสยาม (พันขวัญ ทิพม่อม, ผู้แปล; พิมพ์ครั้งที่ 5). กรุงเทพฯ: ริเวอร์ บุ๊คส์.
พรศิริ บูรณเขตต์. (2552). นางใน: สถานภาพ พฤติกรรม และสัญลักษณ์ในวิถีชีวิตของสตรีฝ่ายในสมัย ร.5. กรุงเทพฯ: ฐานบุ๊คส์.
พาชื่น สมคำนึง. (2520). ความสำคัญของการศึกษาของพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในการปรับปรุงบ้านเมืองตามแบบตะวันตก (วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย).
พระบรมราโชวาทพระราชทานพระราชโอรสในรัชกาลที่ 5. (2466). พระนคร: โรงพิมพ์ไทย.
พระราชทานพระสารีริกธาตุแก่พุทธสาสนิกชนประเทศรัสเซีย. (118). ราชกิจจานุเบกษา, 16(49): 685–686.
พระราชพิธีมงคลการโสกันต์สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ. (113). ราชกิจจานุเบกษา, 11(50): 455–460.
พระราชหัตถ์เลขาส่วนพระองค์สมเด็จพระรามาธิบดี ศรีสินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระราชทานแด่สมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนี ในเวลาที่ทรงสำเร็จราชการแผ่นดินต่างพระองค์เมื่อเสด็จพระราชดำเนินประพาศยุโรป พ.ศ. 2440. (2463). พระนคร?: โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร.
พระราชหัตถเลขาและหนังสือกราบบังคมทูลของเจ้าพระยาพระเสด็จสุเรนทราธิบดีแต่ยังมีบรรดาศักดิ์เป็นพระมนตรีพจนกิจและพระยาวิสุทธสุริยศักดิ์ ร.ศ. 113–118. (2504). พระนคร: ห้างหุ่นส่วนจำกัด ศิวพร.
ประชุมประกาศรัชกาลที่ 4. (2547). กรุงเทพฯ: มูลนิธิโตโยต้าประเทศไทย ร่วมกับมูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์.
ประกาศการรับพระสุพรรณบัตรเฉลิมพระนาม. (110). ราชกิจจานุเบกษา, 8(43): 390–391.
ประกาศออกพระนามพระชนนีแห่งสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช. (114). ราชกิจจานุเบกษา, 12(24): 211–212.
มหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระปรมินทร. (2501). ธรรมเนียมราชตระกูลในกรุงสยาม. พระนคร: โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย.
รายงานการประชุมเสนาบดีสภารัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ภาคที่ 1 เรื่อง สภาที่ปรึกษาราชการแผ่นดิน. (2545). กรุงเทพฯ: สำนักงานเลขาธิการนายกรัฐมนตรี.
ลูส, ที. (2565). ปฤษฎางค์ กระดูกสันหลังแขวนคอ: ชีวิตและการลี้ภัยในยุคสมบูรณาญาสิทธิ์ของพระองค์เจ้าปฤษฎางค์ (ไอดา อรุณวงศ์, ผู้แปล). นนทบุรี: อ่าน.
เวลส์, เอช. จี. ควอริช. (2562). พระราชพิธีแห่งกรุงสยามตั้งแต่โบราณกาลถึง พ.ศ. 2475 (สุทธิศักดิ์ ปาลโพธิ์, ผู้แปล). กรุงเทพฯ: ริเวอร์ บุ๊คส์.
สมิทธ์ ถนอมศาสนะ. (2558). การเปลี่ยนแปลงทางความคิดของชนชั้นกลางไทยกับ “เรื่องอ่านเล่น” ไทยสมัยใหม่ ทศวรรษ 2460–ทศวรรษ 2480 (วิทยานิพนธ์ปริญญาดุษฎีบัณฑิต, จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย).
สายชล สัตยานุรักษ์. (2564). ชีวิตและครอบครัวของผู้หญิงชนชั้นกลางไทย กับ “ความทุกข์ทนทางอารมณ์ความรู้สึก” และการก่อตัวของระบอบอารมณ์ความรู้สึกใหม่. มนุษยศาสตร์สาร, 22(3): 188–212.
อรรถจักร์ สัตยานุรักษ์. (2565). การเปลี่ยนแปลงโลกทัศน์ของชนชั้นผู้นำไทยตั้งแต่รัชกาลที่ 4 ถึงพุทธศักราช 2475 (พิมพ์ครั้งที่ 4). กรุงเทพฯ: สมมติ.
อาทิตย์ เจียมรัตตัญญู. (2560). จาก “โซ๊ด” สู่ “สะวิง”: อัสดงคตนิยมกับการเมืองของการแปลทางวัฒนธรรมในประวัติศาสตร์ไทยสมัยใหม่. รัฐศาสตร์สาร, 38(2): 73–130.
อาวุธ ธีระเอก. (2560). ภาษาเจ้า ภาษานาย การเมืองเบื้องหลังการศึกษาภาษาอังกฤษ สมัยรัชกาลที่ 5. กรุงเทพฯ: มติชน.
Barmé, S. (2006). Woman, Man, Bangkok: Love, Sex, and Popular Culture in Thailand. Chiang Mai: Silkworm Books.
Dobson, M. (2009). Letter. In M. Dobson & B. Ziemann (Eds.), Reading Primary Sources: The Interpretation of Texts from Nineteenth and Twentieth Century History (pp. 53–73). London & New York: Routledge.
Israngura Na Ayudhya, T. (2014). Men in the Family: Constructions and Performance of Masculinity in England, c.1700–1820 (Doctoral thesis, Queen Mary University of London).
Jory, P. (2021). A History of Manners and Civility in Thailand. Cambridge: Cambridge University Press.
Loos, T. (2005). Sex in the Inner City: The Fidelity between Sex and Politics in Siam. The Journal of Asian Studies, 64(4): 881–990.
_______. (2006). Subject Siam: Family, Law, and Colonial Modernity in Thailand. Chiang Mai: Silkworm Books.
Suwannakij, S., & Ivarsson, S. (2020). Inscribing Siam: The State of Documentary and Spatial Practices.” Modern Asian Studies, 54(5): 1596–1630.
Tanaprasitpatana, S. (1989). Thai Society’s Expectations of Women 1851–1935 (Doctoral thesis, University of Sydney).
Tosh, J. (2011). The History of Masculinity: An Outdated Concept? In J. H. Arnold & S. Brady (Eds.), What is Masculinity? Historical Dynamics from Antiquity to the Contemporary world (pp. 17–34). Basingstoke: Palgrave Macmillan.
