ปัจจัยที่ส่งผลต่อการมีส่วนร่วมของเกษตรกรในการจัดทำบัญชีน้ำชุมชน: กรณีศึกษาตำบลวังหว้า อำเภอแกลง จังหวัดระยอง

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาปัจจัยที่ส่งผลต่อการมีส่วนร่วมของเกษตรกรในการจัดทำบัญชีน้ำชุมชน ในพื้นที่ตำบลวังหว้า อำเภอแกลง จังหวัดระยอง เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยใช้การศึกษาเอกสารและการสัมภาษณ์เชิงลึก จากผู้ให้ข้อมูลสำคัญจำนวน 10 คน ซึ่งคัดเลือกแบบเจาะจงจากผู้นำชุมชนหรือคณะกรรมการที่เกี่ยวข้องกับการจัดทำบัญชีน้ำ สมาชิกชุมชนที่มีบทบาทในการเก็บหรือใช้ข้อมูลน้ำ และเจ้าหน้าที่จากหน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวข้อง โดยวิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหาเชิงพรรณนา ผลการวิจัยพบว่า ปัจจัยที่ส่งผลต่อการมีส่วนร่วมของเกษตรกรในการจัดทำบัญชีน้ำชุมชน ประกอบด้วย 1) ประสบการณ์ปัญหาการขาดแคลนน้ำในอดีตที่ก่อให้เกิดความตระหนักร่วมของชุมชน 2) การจัดตั้งกลุ่มผู้ใช้น้ำซึ่งเป็นกลไกในการกำหนดกติกาและบริหารจัดการร่วม 3) การเข้าถึงข้อมูลข่าวสารด้านน้ำที่ช่วยลดความไม่แน่นอนในการตัดสินใจ 4) ความรู้จากประสบการณ์ปฏิบัติจริงของเกษตรกรซึ่งเป็นฐานความรู้เชิงพื้นที่ 5) แรงจูงใจทางเศรษฐกิจจากการปลูกทุเรียนที่มีมูลค่าสูงและมีความเสี่ยงด้านน้ำสูง และ 6) การสนับสนุนจากหน่วยงานภาครัฐที่เชื่อมโยงการบริหารจัดการน้ำระหว่างระดับนโยบายและระดับชุมชน ปัจจัยดังกล่าวมีความสัมพันธ์เชื่อมโยงกันในลักษณะเชิงระบบ ตั้งแต่การสร้างความตระหนักร่วม การรวมกลุ่ม การแลกเปลี่ยนข้อมูล การใช้ความรู้ในการตัดสินใจ และการสนับสนุนจากภาครัฐ จนก่อให้เกิดการมีส่วนร่วมอย่างต่อเนื่องในการจัดทำบัญชีน้ำชุมชน ผลการวิจัยก่อให้เกิดองค์ความรู้ใหม่ในรูปแบบ โมเดลการมีส่วนร่วมเชิงกระบวนการและวงจรการเรียนรู้เพื่อการจัดทำบัญชีน้ำชุมชนแบบบูรณาการ ซึ่งอธิบายให้เห็นว่าการมีส่วนร่วมของเกษตรกรเกิดจากการเชื่อมโยงของปัจจัยด้านสังคม เศรษฐกิจ สถาบัน และการเรียนรู้ร่วมกันทำให้บัญชีน้ำชุมชนเป็นทั้งเครื่องมือเชิงข้อมูลและกลไกการมีส่วนร่วมและการเรียนรู้ที่สนับสนุนการบริหารจัดการทรัพยากรร่วมอย่างยั่งยืน