ความเป็นชาติไทยในประเพณีอีสานร่วมสมัย: รัฐ ทุน อำนาจ และชาติพันธุ์

บทคัดย่อ

บทความนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาการนำเสนอภาพความเป็นชาติไทยที่มีปรากฏอยู่ในประเพณีอีสานร่วมสมัย ซึ่งในที่นี้ประกอบด้วย 6 ประเพณี ได้แก่ ประเพณีไหลเรือไฟ จังหวัดนครพนม ประเพณีแห่ปราสาทผึ้ง จังหวัดสกลนคร ประเพณีแห่เทียนพรรษา จังหวัดอุบลราชธานี ประเพณีบุญบั้งไฟ จังหวัดยโสธร ประเพณีแห่ผีตาโขน จังหวัดเลย และประเพณีบวงสรวงเจ้าแม่สองนาง จังหวัดมุกดาหารโดยมุ่งชี้ให้เห็นว่าประเพณีเหล่านี้มิได้เป็นเพียงกิจกรรมของระบบความเชื่อทางศาสนาเท่านั้น แต่ยังแฝงนัยเกี่ยวกับการสร้างอุดมการณ์ชาตินิยมและการสร้างชาติด้วยการเน้นย้ำและมุ่งปลุกจิตสำนึกความเป็นชาติด้วย กล่าวคือ ประเพณีบางอย่างถูกสร้างความหมายใหม่จากประเพณีท้องถิ่นเดิมโดยใช้คำเรียกขานและสร้างภาพลักษณ์ความเป็น “ประเพณีวิถีไทย” ขึ้นมาแทน อันเป็นวิธีการอย่างหนึ่งของการพยายามที่จะสถาปนาและเน้นย้ำในอุดมการณ์ของรัฐ เพื่อสร้างความหมายให้แก่ประเพณีท้องถิ่นภายใต้บริบทของความสัมพันธ์เชิงอำนาจระหว่างรัฐ ทุน และโลกาภิวัตน์
นอกจากนี้ ยังต้องการชี้ให้เห็นว่าการนำเสนอความเป็นชาติไทยในประเพณีอีสานร่วมสมัยได้แสดงให้เห็นถึงวิธีการสร้างความหมายของประเพณีซึ่งถูกปรับเปลี่ยนไปตามบริบทของช่วงเวลา โดยในอดีตอาจมีความหมายอย่างหนึ่ง แต่เมื่อเวลาผ่านไปความหมายก็เปลี่ยนแปลงลื่นไหลไปด้วย และมีลักษณะที่ซับซ้อนโดยการเข้ามาดำเนินการของภาครัฐ และกระแสทุนนิยมที่ได้สร้างคุณค่าขึ้นมาเพื่อค้ำจุนอำนาจทางการเมือง อีกทั้งยังใช้เป็นกลไกในระบอบการปกครองของรัฐชาติเพื่อให้สามารถดำเนินการไปได้อย่างราบรื่นซึ่งทำให้ประเพณีท้องถิ่นในฐานะที่เป็นพื้นที่หนึ่งของรัฐชาติไทยนั้นได้ก้าวข้ามพรมแดนไปสู่เวทีของการท่องเที่ยวและเวทีความสัมพันธ์ข้ามชาติลักษณะเช่นนี้จึงทำให้ประเพณีอีสานกลายเป็นที่รู้จักและได้รับการส่งเสริมสนับสนุน ตลอดจนพัฒนาเข้าสู่การสร้างชาติทางเศรษฐกิจและการเมืองภายใต้บริบทสังคมสมัยใหม่มากขึ้น โดยมีการเน้นย้ำและสร้างนิยามความหมายของประเพณีให้มี “ลักษณะไทย” เข้าไปแทรกปะปนอยู่ในประเพณีท้องถิ่นอีสานอย่างมีนัยสำคัญ