ภูมิรัฐศาสตร์ของผี: ความสัมพันธ์กับพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์และอำนาจในสังคมอีสานร่วมสมัย
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่ออธิบายความสัมพันธ์ระหว่างความเชื่อเรื่องผี พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ และอำนาจในสังคมอีสานร่วมสมัย โดยใช้กรอบคิด “ภูมิรัฐศาสตร์ของผี” ร่วมกับแนวคิดพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ อำนาจเชิงพื้นที่ และการต่อรองกับอำนาจสมัยใหม่เป็นฐานในการวิเคราะห์ บทความเสนอว่า “ผี” มิได้ดำรงอยู่เพียงในฐานะความเชื่อพื้นบ้านหรือมรดกทางพิธีกรรม หากทำหน้าที่เป็นกลไกเชิงวัฒนธรรมที่ผลิตความหมายของพื้นที่ กำหนดอาณาเขต ควบคุมการใช้ทรัพยากร จัดระเบียบความสัมพันธ์ทางสังคม และสร้างความชอบธรรมให้แก่ชุมชน งานวิจัยนี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ ผ่านการวิเคราะห์เอกสารและการสังเคราะห์แนวคิดจากวรรณกรรมในฐานข้อมูล Scopus ที่เกี่ยวข้องกับผี พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ จิตรกรรมฝาผนังวัด พิธีกรรม ความทรงจำเชิงพื้นที่ ร่างทรง การท่องเที่ยวมรดกวัฒนธรรม และภูมิศาสตร์การเมืองของศาสนา ผลการวิจัยพบว่า ผีในสังคมอีสานทำงานผ่าน 4 กลไกสำคัญ ได้แก่ การผลิตความศักดิ์สิทธิ์และความหมายของพื้นที่ การกำหนดอาณาเขตและข้อห้ามการจัดระเบียบอำนาจและความสัมพันธ์ทางสังคม และการสร้างความชอบธรรมในการต่อรองกับอำนาจสมัยใหม่ บทความจึงเสนอกรอบคิด “ภูมิรัฐศาสตร์ของผี” เพื่อทำความเข้าใจผีในฐานะผู้กระทำการเชิงวัฒนธรรมที่เชื่อมโยงความศักดิ์สิทธิ์ พื้นที่ ทรัพยากร อัตลักษณ์ และอำนาจในสังคมอีสานร่วมสมัย
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เนื้อหาและข้อมูลที่ตีพิมพ์ลงในวารสารมนุษย์กับสังคม ถือเป็นข้อคิดเห็นและความรับผิดชอบโดยตรงของผู้เขียนซึ่งกองบรรณาธิการวารสารไม่จำเป็นต้องเห็นด้วยหรือร่วมรับผิดชอบใดๆ
บทความ ข้อมูล เนื้อหา รูปภาพ ฯลฯ ที่ได้รับการตีพิมพ์ในวารสารมนุษย์กับสังคม ถือเป็นลิขสิทธิ์ของวารสาร หากบุคคลหรือหน่วยงานใดต้องการนำทั้งหมดหรือส่วนหนึ่งส่วนใดไปเผยแพร่ต่อหรือเพื่่อกระทำการใดๆ จะต้องได้รับอนุญาตเป็นลายลักษณ์อักษรจากวารสารมนุษย์กับสังคมก่อน
เอกสารอ้างอิง
Aunchistha, P.-U. D. B. A. (2025). Resilience and reinvention: Knowledge management strategies for community-based tourism in post-pandemic Thailand. Sustainable Futures, 9, Article 100772. https://doi.org/10.1016/j.sftr.2025.100772
Baird, I. G. (2014). The cult of Phaya Narin Songkhram: Spirit mediums and shifting sociocultural boundaries in northeastern Thailand. Journal of Southeast Asian Studies, 45(1), 50–73. https://doi.org/10.1017/S0022463413000593
Baird, I. G., & Soukhaphon, A. (2024). The Belt and Road Initiative and spirit mediums: The Lower Sesan 2 Dam and sacred space in northeastern Cambodia. Modern Asian Studies, 58(5), 1342–1363. https://doi.org/10.1017/S0026749X24000258
Banerjee-Guha, S. (2011). Space, spatiality, human geography and social science: Politics of the production of space. Transactions of the Institute of Indian Geographers, 33(1), 1–22.
Beban, A., & Work, C. (2014). The spirits are crying: Dispossessing land and possessing bodies in rural Cambodia. Antipode, 46(3), 593–610. https://doi.org/10.1111/anti.12073
Chang, Y.-L. (2025). The battle spirit: The cultural essence of Buddhist temple murals in Northeast Thailand. Journal of Urban Culture Research, 31, 227–254. https://doi.org/10.14456/jucr.2025.32
Chua, L., Cook, J., Long, N., & Wilson, L. (2012). Southeast Asian perspectives on power (pp. 1–210). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203123126
Chumpet, K., Buarabha, H., & Plengdeesakul, B. (2025). Talismans: Forms and processes of creating new meanings in the Lower Isaan Region. Architecture Image Studies, 6(3), 1231–1245. https://doi.org/10.62754/ais.v6i3.434
Draper, J., Garzoli, J., Kamnuansilpa, P., Lefferts, L., Mitchell, J., & Songkünnatham, P. (2019). The Thai Lao: Thailand’s largest unrecognized transboundary national ethnicity. Nations and Nationalism, 25(4), 1131–1152. https://doi.org/10.1111/nana.12523
Fedele, A., & Knibbe, K. E. (2013). Gender and power in contemporary spirituality: Ethnographic approaches (pp. 1–238). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203074657
Fedele, A., & Knibbe, K. E. (2020). Secular societies, spiritual selves?: The gendered triangle of religion, secularity and spirituality (pp. 1–240). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429456923
Flint Ashery, S., & Stadler, N. (2025). The physical geometries of sacred spaces: Methodological challenges in applying practice-based approaches to study sacred shrines. Archnet-IJAR: International Journal of Architectural Research. https://doi.org/10.1108/ARCH-09-2024-0415
Guluma, E. H., & Lemma, T. M. (2024). An appraisal of the Aari people’s indigenous connections to and conceptions of their land (Fäč’ekə) through their indigenous religious beliefs, myths and rituals. In Indigenous storytelling and connections to the land: More-than-human worlds (pp. 63–78). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-031-65591-3_3
Kittikong, T. (2022). Isan contemporary performance: Embodied Isan tone in Thai contemporary performance making. Asian Theatre Journal, 39(1), 185–203. https://doi.org/10.1353/atj.2022.0007
Kittikong, T. (2023). Made to order: Corporeality and community in the contemporary Isan dancing body. In Lives in motion: Celebrating dance in Thailand (pp. 97–110). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003453673-7
Kwan, S. S.-M. (2023). Introduction. In Asian spiritualities and social transformation (pp. 1–9). Springer. https://doi.org/10.1007/978-981-99-2641-1_1
Løøv, M. (2025). Networks, entrepreneurship and power in contemporary spirituality (pp. 1–205). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003661160
Mazumdar, G. (2022). Topophrenia and indigenous belonging: Spatial memory in Rajbanshi poetry. Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities, 14(2). https://doi.org/10.21659/rupkatha.v14n2.ne16
McGrath, B. B. (2003). A view from the other side: The place of spirits in the Tongan social field. Culture, Medicine and Psychiatry, 27(1), 29–48. https://doi.org/10.1023/A:1023678426232
Morrison, T. (2025). Religeopolitics and the affective spatialities of faith: Rethinking religion in geopolitical analysis. Geography Compass, 19(12), Article e70055. https://doi.org/10.1111/gec3.70055
Munsap, P., & Phakdeephasook, S. (2022). Naga worship: The creation of traditions and rituals related to Naga in contemporary Isan. Journal of Arts and Thai Studies, 44(1), 1–19.
Papachristophorou, M. (2016). Narrative maps, collective memory, and identities: Through an ethnographic example from the Southeast Aegean. Narrative Culture, 3(1), 67–86. https://doi.org/10.13110/narrcult.3.1.0067
Pinthongvijayakul, V. (2018). Personhood and political subjectivity through ritual enactment in Isan (Northeast Thailand). Journal of Southeast Asian Studies, 49(1), 63–83. https://doi.org/10.1017/S0022463417000698
Ponnamin, R., Chantachon, S., & Pansila, V. (2009). Christianity, social and cultural change for sustainable life improvement of Isan community. Social Sciences, 4(5), 472–477.
Rouhana, N. N., & Shalhoub-Kevorkian, N. (2021). A comparative perspective on religious claims and sacralized politics: An introduction. In When politics are sacralized: Comparative perspectives on religious claims and nationalism (pp. 1–30). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781108768191.002
Sarakan, P. K. P., Phothisare, S., & Pantachai, T. (2009). Cultural combination of basic beliefs of Buddhism, Brahman and spirit worship towards the stability of the Isan community. European Journal of Social Sciences, 10(3), 462–467.
Savage, V. R., Kong, L., & Yeoh, B. S. A. (1994). The human geography of Southeast Asia: An analysis of post-war developments. Singapore Journal of Tropical Geography, 14(2), 229–251. https://doi.org/10.1111/j.1467-9493.1993.tb00050.x
Sinthumule, N. I. (2022). Conservation effects of governance and management of sacred natural sites: Lessons from Vhutanda in the Vhembe Region, Limpopo Province of South Africa. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(3), Article 1067. https://doi.org/10.3390/ijerph19031067
Smith, B. J. (2012). Re-orienting female spiritual power in Islam: Narrating conflict between warriors, witches and militias in Lombok. Indonesia and the Malay World, 40(118), 249–271. https://doi.org/10.1080/13639811.2012.710423
Srirachlao, M., Chansuwan, P., & Jantamala, U. (2013). A form of conservation and inheritance for ceremonial dance in ancient ruins of Southern Isan. Asian Social Science, 9(7), 200–207. https://doi.org/10.5539/ass.v9n7p200
Toniol, R., Mossière, G., & Monnot, C. (2023). Spirituality in debates: Politics, genealogy, and new movements. Introduction. Social Compass, 70(4), 469–480. https://doi.org/10.1177/00377686231222326
Xiong, Y. (2025). Murals of Buddhist temples in Northeastern Thailand: A manifestation of local culture in visual art. European Public and Social Innovation Review, 10. https://doi.org/10.31637/epsir-2025-1422
Zhu, Y. (2025). Contested sacred space: State power, spatial politics, and heritage tourism. Tourism Geographies. https://doi.org/10.1080/14616688.2025.2495192
