การสร้างรูปแบบการใช้สมุนไพรเพื่อรักษาโรคเกี่ยวกับปถวีธาตุของศูนย์ศึกษาสมุนไพรสมเด็จพระพุฒาจารย์ (สนิท ชวนปญฺโญ)

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาแนวคิดและทฤษฎีเกี่ยวกับปถวีธาตุในคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาท 2) เพื่อศึกษาสภาพปัจจุบันของการใช้สมุนไพรเพื่อรักษาโรคเกี่ยวกับปถวีธาตุของศูนย์ศึกษาสมุนไพรสมเด็จพระพุฒาจารย์ (สนิท ชวนปญฺโญ) 3) เพื่อสร้างรูปแบบการใช้สมุนไพรเพื่อรักษาโรคเกี่ยวกับปถวีธาตุของศูนย์ศึกษาสมุนไพรสมเด็จพระพุฒาจารย์ (สนิท ชวนปญฺโญ) เป็นงานวิจัยเชิงผสานวิธีระหว่างการวิจัยเชิงคุณภาพและเชิงปริมาณ พื้นที่ศูนย์ศึกษาสมุนไพรสมเด็จพระพุฒาจารย์ (สนิท ชวนปญฺโญ) ประชากรเป็นผู้ป่วยที่มีโรคเกี่ยวกับปถวีธาตุและผู้เชี่ยวชาญ จำนวน 30 คน เครื่องมือที่ใช้คือแบบสัมภาษณ์เชิงลึก แบบสอบถาม และแบบประเมิน วิเคราะห์ข้อมูลโดยการวิเคราะห์เนื้อหาและสถิติพรรณนา ผลการวิจัยพบว่า 1) แนวคิดเกี่ยวกับปถวีธาตุ พบว่า ปถวีธาตุหรือธาตุดินเป็นหนึ่งในธาตุ 4 ที่ประกอบเป็นร่างกายมนุษย์ มีลักษณะแข็ง หยาบ มีความแน่นทึบ ทำหน้าที่ค้ำจุนร่างกาย ประกอบด้วย 20 ส่วน แบ่งเป็น 5 กลุ่มตามลักษณะทางกายวิภาค ความผิดปกติของปถวีธาตุมี 3 ลักษณะ คือ ปถวีธาตุพร่อง (อ่อนเพลีย กระดูกเปราะบาง) ปถวีธาตุกำเริบ (ตึงแข็ง ปวดเมื่อย) และปถวีธาตุพิการ (ผิดรูป บิดเบี้ยว) สาเหตุเกิดจาก 4 ประการ คือ อุตุวิปริณาม วิสมปริหาร อาสยวิปริณาม และกรรมวิปากชนิต แนวคิดนี้สอดคล้องกับการแพทย์แผนไทยที่อธิบายปถวีธาตุเป็นองค์ประกอบพื้นฐานของร่างกาย 2) การศึกษาสภาพการใช้สมุนไพรของศูนย์ศึกษาสมุนไพรฯ พบการใช้สมุนไพรเดี่ยว 30 ชนิด แบ่งเป็น 3 กลุ่ม คือ กลุ่มแก้ปวดบำรุงกระดูก กลุ่มลดการอักเสบ และกลุ่มบำรุงโลหิตธาตุ ตำรับยาสมุนไพร 12 ตำรับ เช่น ยาประสะกระดูก ยาแก้ลมจับโปงน้ำเดิน มีกระบวนการรักษา 4 ขั้นตอน ปัญหาที่พบ ได้แก่ การถ่ายทอดองค์ความรู้ไม่ครบถ้วน สมุนไพรบางชนิดหายาก ขาดบุคลากรเชี่ยวชาญ และทัศนคติของผู้รับบริการ 3) ผลการสร้างรูปแบบการใช้สมุนไพร ได้รูปแบบ “PATH Model” ประกอบด้วย 5 องค์ประกอบหลัก คือ หลักการพื้นฐาน การวินิจฉัย การรักษา การดูแลแบบองค์รวม และ การติดตาม ผลการประเมินรูปแบบพบว่ามีประสิทธิผลในการรักษา ช่วยเพิ่มคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยร้อยละ 23.31 และได้รับความพึงพอใจในระดับมากที่สุด รูปแบบนี้สามารถประยุกต์ใช้ในการรักษาโรคเกี่ยวกับปถวีธาตุได้อย่างมีประสิทธิภาพ