ศึกษาองค์ความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ในทสุตตรสูตร

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษาองค์ความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ ตามที่ปรากฏในทสุตตรสูตร อันเป็นพระสูตรที่อยู่ในทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค ซึ่งเป็นพระสูตรที่มีลักษณะเด่นในการจัดหมวดธรรมตั้งแต่หมวดหนึ่งจนถึงหมวดสิบอย่างเป็นลำดับ การศึกษาครั้งนี้มุ่งเน้นการสืบค้นแนวคิดว่าด้วยความเพียร (วิริยะ) ในฐานะเป็นปัจจัยสำคัญที่เกื้อกูลต่อการบรรลุความบริสุทธิ์ทั้งทางศีล สมาธิ และปัญญา โดยเน้นอธิบายความตามในพระไตรปิฎก คัมภีร์อรรถกถาและวิสุทธิมรรค เป็นต้น ผลการศึกษาพบว่า ความเพียรในทสุตตรสูตรนั้น ไม่ได้จำกัดเพียงความขยันหมั่นเพียรในกิจกรรมทั่วไป หากหมายรวมถึงความเพียรเชิงจิตตภาวนา อันได้แก่ องค์ความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ คือ สีลวิสุทธิ (ความหมดจดแห่งศีล) จนถึงวิมุตติวิสุทธิ (ความหมดจดแห่งความหลุดพ้น) ซึ่งเป็นการทำหน้าที่กำจัดอกุศลธรรมและยังให้กุศลธรรมเจริญงอกงาม ความเพียรเช่นนี้จึงสัมพันธ์โดยตรงกับการทำจิตใจให้บริสุทธิ์ และเป็นพื้นฐานให้เกิดวิสุทธิทั้งเจ็ดตามแนวทางในวิสุทธิมรรค กล่าวคือ เริ่มจากศีลวิสุทธิ จนถึงญาณทัสสนวิสุทธิ ทั้งนี้ การเน้นย้ำความเพียรในทสุตตรสูตรยังสะท้อนหลักการปฏิบัติแบบอนุปุพพปฏิปทา คือการดำเนินไปอย่างเป็นลำดับ ไม่ข้ามขั้น และจะต้องอาศัยความเพียรอย่างต่อเนื่องเพื่อเป็นพลังขับเคลื่อนหลัก นอกจากนี้ ยังชี้ให้เห็นว่าความเพียรตามทสุตตรสูตรนั้นมีลักษณะเป็นทั้ง “วิริยารัมภะ” คือการเริ่มต้นอย่างจริงจัง และ “วิริยปริปูรณะ” คือการบำเพ็ญให้เต็มบริบูรณ์ จึงนับเป็นองค์ธรรมสำคัญที่ทำให้ความบริสุทธิ์สมบูรณ์ในมรรคผลนิพพานได้ในที่สุด ดังนั้น องค์ความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ในทสุตตรสูตรจึงมีคุณค่าเชิงทฤษฎีและในทางการปฏิบัติธรรมอย่างลึกซึ้ง ทั้งในมิติการศึกษาเชิงพระไตรปิฎก และการนำไปใช้เพื่อเป็นแนวทางการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาต่อไป