บทบาทของสำนักวิปัสสนาภาวนาในประเทศไทยต่อการเกื้อกูลการปฏิบัติวิปัสสนาในสังคมไทยปัจจุบัน

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาวิเคราะห์สำนักวิปัสสนาภาวนาในประเทศไทย 5 สาย ได้แก่ สายพุทโธ สายสัมมาอรหัง สายอานาปานสติ สายพอง-ยุบ และสายรูป-นาม ในฐานะกลไกเกื้อกูลการส่งเสริมการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาในสังคมไทยร่วมสมัย โดยใช้กรอบแนวคิดที่มองวิปัสสนาภาวนาเป็นกระบวนการพัฒนามนุษย์ตามหลักพระพุทธศาสนาเถรวาท งานศึกษานี้ผู้เขียนใช้วิธีศึกษาจากเอกสารโดยเฉพาะวิเคราะห์พระไตรปิฎก คัมภีร์อรรถกถา ตลอดจนเอกสารวิชาการร่วมสมัย เพื่ออธิบายลักษณะ โครงสร้างการปฏิบัติ และบทบาททางสังคมของสำนักวิปัสสนาภาวนาแต่ละสาย จากการค้นคว้าข้อมูลพบว่า สำนักวิปัสสนาภาวนาทั้ง ๕ สายมิได้ดำรงอยู่ในความสัมพันธ์เชิงแข่งขัน หากทำหน้าที่แตกต่างกันในกระบวนการพัฒนาจิตและปัญญาของผู้ปฏิบัติ ตั้งแต่การสร้างศรัทธาและสมาธิ การยึดโยงกับฐานคัมภีร์ การประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวัน ไปจนถึงการพัฒนาปัญญาเชิงโครงสร้างในระดับลึก บทความนี้เสนอว่า ความหลากหลายของสำนักวิปัสสนาภาวนาเป็นระบบเกื้อกูลเชิงโครงสร้างที่ช่วยขยายพื้นที่การเข้าถึงการปฏิบัติธรรม เสริมสร้างสุขภาวะทางจิต จริยธรรม และคุณภาพชีวิตของสังคมไทยร่วมสมัยอย่างเป็นรูปธรรม