บทบาทของสำนักปฏิบัติธรรมในประเทศไทยในฐานะกลไกการเกื้อกูล เชิงโครงสร้างในมิติต่าง ๆ ของสังคมไทย

บทคัดย่อ

บทความนี้มุ่งศึกษาบทบาทของสำนักวิปัสสนาภาวนาในประเทศไทยในบริบทสังคมร่วมสมัย โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์โครงสร้างบทบาทและความสัมพันธ์ของสำนักวิปัสสนาในฐานะกลไกการพัฒนามนุษย์เชิงพุทธ การศึกษานี้ใช้การวิเคราะห์เชิงเอกสารและการสังเคราะห์เชิงแนวคิดเป็นหลัก ผลการศึกษาพบว่า สำนักวิปัสสนาภาวนาในประเทศไทยมิได้ดำรงอยู่ในลักษณะของการแข่งขันเชิงคุณค่า หากแต่ทำหน้าที่เป็นระบบเกื้อกูลเชิงโครงสร้างที่สนับสนุนการปฏิบัติวิปัสสนาในระดับที่แตกต่างกัน ได้แก่ 1) บทบาทด้านการสร้างฐานจิต เช่น สำนักสายพุทโธและสายสัมมาอรหังที่ช่วยสร้างศรัทธาและสมาธิในระดับเบื้องต้น  2) บทบาทด้านการยึดโยงฐานคัมภีร์ เช่น สำนักสายอานาปานสติที่เชื่อมโยงการปฏิบัติกับโครงสร้างสติปัฏฐานในพระไตรปิฎก 3) บทบาทด้านการบูรณาการสู่ชีวิตประจำวัน เช่น สำนักสายพอง–ยุบที่ส่งเสริมการเจริญสติในกิจกรรมประจำวัน และ 4) บทบาทด้านการพัฒนาปัญญาเชิงโครงสร้าง เช่น สำนักสายรูป–นามที่มุ่งวิเคราะห์ประสบการณ์ตามกรอบเหตุปัจจัย ข้อค้นพบสำคัญคือ ความหลากหลายของสำนักวิปัสสนาภาวนาในประเทศไทยสามารถอธิบายได้ในฐานะ “โครงข่ายการพัฒนามนุษย์เชิงพุทธ” ซึ่งรองรับผู้ปฏิบัติในระดับพัฒนาการที่แตกต่างกัน มิใช่ความแตกแยกทางแนวปฏิบัติ ระบบดังกล่าวมีส่วนช่วยขยายการเข้าถึงการภาวนา เสริมสร้างสุขภาวะทางจิต จริยธรรม และความสามารถในการกำกับตนเองในสังคมไทยร่วมสมัย องค์ความรู้ใหม่ที่บทความนี้เสนอคือ การทำความเข้าใจสำนักวิปัสสนาในฐานะกลไกเชิงระบบของการพัฒนามนุษย์ มากกว่าการเปรียบเทียบเชิงคุณค่าระหว่างสำนัก