การศึกษาวิเคราะห์ความสุขในนาควรรค

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาโครงสร้างและเนื้อหาสาระของนาควรรค 2) เพื่อศึกษาความสุขที่ปรากฏในนาควรรค 3) เพื่อวิเคราะห์ความสุขในนาควรรค การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงเอกสารข้อมูลจากพระไตรปิฎก อรรถกถา เอกสาร และงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง วิเคราะห์ตามแนวพุทธจริยศาสตร์ ผลวิจัยพบว่า 1) ผลการศึกษาโครงสร้างและเนื้อหาสาระของนาควรรคพบว่า นาควรรคเป็นวรรคที่ 23 ประกอบด้วย 8 เรื่อง รวม 14 พระคาถา สาระสำคัญสะท้อนแนวคิดเกี่ยวกับการฝึกตน ความไม่ประมาท ความกตัญญู และการดำเนินชีวิตตามหลักธรรมโดยใช้อุปมาช้างที่ได้รับการฝึกดีแล้วเป็นสัญลักษณ์ของบุคคลผู้ควบคุมพฤติกรรม พัฒนาจิต และเจริญปัญญาได้ แต่ละเรื่องแสดงหลักธรรมที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาชีวิตทั้งด้านพฤติกรรม จิตใจ และปัญญา โดยเฉพาะมารวัตถุซึ่งเป็นเรื่องสุดท้าย ได้แสดงหลักธรรมที่เกี่ยวข้องกับความสุขอย่างเป็นระบบ   2) ผลการศึกษาความสุขที่ปรากฏในนาควรรคพบว่ามีลักษณะเป็นลำดับพัฒนาการ เริ่มจากความสุขระดับพื้นฐานที่สัมพันธ์กับการดำเนินชีวิตและความสัมพันธ์ทางสังคม พัฒนาไปสู่ความสุขเชิงจริยธรรมที่เกิดจากการฝึกจิตและการขัดเกลากิเลสด้วยการละบาป ศีล สันโดษ ศรัทธา บุญ และปัญญา ซึ่งนำไปสู่ความสุขขั้นสูงที่สัมพันธ์กับการละทุกข์และความหลุดพ้น ความสุขดังกล่าวจึงมิใช่เพียงความพึงพอใจทางกายหรือปัจจัยภายนอก แต่เป็นความสุขที่เกิดจากการฝึกตนและมุ่งเน้นการพัฒนาภายในตามหลักพระพุทธศาสนา 3) วิเคราะห์ตามแนวพุทธจริยศาสตร์ พบว่า หลักธรรมที่เกื้อกูลความสุขพบในมารวัตถุเป็นส่วนใหญ่ซึ่งมีจำนวน 12 ประการ ได้แก่ กัลยาณมิตร สันโดษ บุญ การละทุกข์ การเกื้อกูลมารดา การเกื้อกูลบิดา การเกื้อกูลสมณะ การเกื้อกูลท่านผู้ประเสริฐ ศีล ศรัทธา ปัญญา และการละบาป หลักธรรมเหล่านี้สามารถจัดเป็น 3 กลุ่ม ได้แก่ ความสุขเชิงปฏิสัมพันธ์ทางสังคม ความสุขเชิงจริยธรรมและการพัฒนาจิต และความสุขขั้นสูงในความหมายของวิมุตติสุข โดยมีความเชื่อมโยงกันในลักษณะของกระบวนการที่เกื้อกูลต่อความสุขจากระดับพื้นฐานไปสู่ระดับสูงสุด โดยมีการฝึกตนเป็นแกนกลาง และมีเป้าหมายสูงสุด คือความดับทุกข์ตามแนวอริยสัจ 4 ซึ่งเป็นบรมสุขในพระพุทธศาสนา