ร่องรอยความคิดเรื่องพลเมืองดีและการศึกษาสำหรับพลเมืองไทย สมัยรัฐสมบูรณาญาสิทธิราชย์: พิจารณาจากผลงานของ เจ้าพระยาพระเสด็จสุเรนทราธิบดี (ม.ร.ว.เปีย มาลากุล)

บทคัดย่อ

          บทความวิจัยชิ้นนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาร่องรอยแนวคิดความเป็นพลเมืองดี(good citizen) และการศึกษาสำหรับพลเมือง (civic education) ในสังคมไทยสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์ ผ่านการศึกษาบทประพันธ์ของเจ้าพระยาพระเสด็จ-สุเรนทราธิบดี (ม.ร.ว.เปีย มาลากุล) จำนวน 7 ชิ้น การศึกษากระทำโดยการอ่านตัวบทอย่างใกล้ชิดเพื่อค้นหาคำสำคัญ (key term) และใช้การตีความคำสำคัญโดยคำนึงถึงบริบทแวดล้อมของตัวบท (text) และสังคมในขณะนั้น ผลการศึกษาพบว่าแนวคิดเรื่องพลเมืองดีและการศึกษาสำหรับพลเมือง เป็นแนวคิดที่เกิดขึ้นอย่างเป็นพัฒนาการมิได้เกิดขึ้นแบบกะทันหันทันทีนับแต่ที่ประเทศสยามมีการปฏิรูปการศึกษาและผลักดันการศึกษาทั่วไปแก่สาธารณะชน แนวคิดเรื่องพลเมืองดีเป็นความคิดรวบยอดที่เกิดขึ้นจากปฏิบัติการจัดการศึกษาเพื่อสร้าง “คนดี” มีศีลธรรมตามหลักพระพุทธศาสนา สู่การสร้าง “ผู้ดี” และสร้าง “พลเมืองดี” ตามลำดับ โดยมีความแตกต่างกันออกไปในระดับความสัมพันธ์กับรัฐ บทบาทของพลเมืองดีในสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์สามารถเชื่อมโยงเข้ากับแนวคิดรัฐสมัยใหม่และแนวคิดองคาพยพทางการเมืองที่ให้ความสำคัญกับลำดับขั้นในการปกครอง บทบาทของพลเมืองในยุคนี้จึงถูกจัดวางให้เป็น “พลัง” ของบ้านเมืองในการสนับสนุนด้านเศรษฐกิจและทรัพยากรให้แก่บ้านเมืองเป็นสำคัญ ส่งผลให้การจัดการศึกษาสำหรับพลเมืองในยุคนี้เน้นไปที่การศึกษาทั่วไป อันเป็นความรู้ตามสายสามัญศึกษา ร่วมกับการอบรมคุณธรรมจริยธรรมตามหลักพุทธศาสนา และอีกด้านคือ การส่งเสริมให้เกิดอาชีพในสายวิสามัญ จึงอาจกล่าวได้ว่าการจัดการศึกษาสำหรับพลเมืองในยุคนี้เน้นไปที่การสร้าง “ความรู้คู่คุณธรรม” สุดท้าย การศึกษาเรื่องพลเมืองดีและการจัดการศึกษาสำหรับพลเมืองนั้นไม่อาจศึกษาได้โดยลำพังแต่จำเป็นต้องทำความเข้าใจแบบองค์รวมไปพร้อมๆ กับการทำความเข้าใจระบบการเมืองการปกครอง บทบาทและตำแหน่งของตัวแสดงทางการเมืองอื่น เพื่อชี้ให้เห็นการจัดวางตำแหน่งแห่งหนทางการเมืองของพลเมืองว่าเป็นเช่นใด