ความหลากหลายทางเศรษฐกิจและความยืดหยุ่นเชิงปรับตัวของระบบเศรษฐกิจ: กรณีศึกษาจังหวัดภาคเหนือของประเทศไทย

บทคัดย่อ

          การศึกษาวิจัยในครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) พัฒนาตัวชี้วัดดัชนีรวมและวิเคราะห์รูปแบบของความหลากหลายทางเศรษฐกิจร่วมกับความยืดหยุ่นเชิงโครงสร้างของ 17 จังหวัดภาคเหนือ 2) จำแนกกลุ่มจังหวัดตามระดับการฟื้นตัวและความสามารถในการปรับตัวต่อวิกฤตการณ์เศรษฐกิจ โดยใช้แบบจำลองพิกัดความหลากหลาย-ยืดหยุ่น (Diversity-Resilience Matrix) และ 3) ศึกษาความยืดหยุ่นของเครือข่ายเศรษฐกิจและความสามารถในการรับมือกับวิกฤตการณ์เศรษฐกิจ โดยใช้ข้อมูลผลิตภัณฑ์มวลรวมจังหวัดของ 17 จังหวัดในภาคเหนือ ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2538-2566 รวม 493 ข้อมูล (17 จังหวัด × 29 ปี) ซึ่งรวบรวมจากฐานข้อมูลของสำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.)
          ผลการศึกษาพบว่า ความหลากหลายทางเศรษฐกิจมีความสัมพันธ์เชิงบวกกับความยืดหยุ่นของเครือข่าย (r = 0.935) อย่างไรก็ตาม ค่าสหสัมพันธ์ดังกล่าวควรตีความด้วยความระมัดระวัง เนื่องจากตัวแปรความหลากหลาย (Di) ถูกรวมไว้ในสูตรคำนวณดัชนีความยืดหยุ่น (Ri) ซึ่งอาจส่งผลให้ค่าสหสัมพันธ์สูงกว่าความเป็นจริง จังหวัดลำปาง ตาก และนครสวรรค์ มีดัชนีความหลากหลายสูงสุด 0.855, 0.852 และ 0.848 ตามลำดับ ในขณะที่เชียงใหม่มีความหลากหลายต่ำ (อันดับ 11) เนื่องจากพึ่งพิงภาคท่องเที่ยวสูงถึงร้อยละ 36.4 การจัดกลุ่มด้วยแบบจำลองพิกัดความหลากหลาย-ยืดหยุ่น แสดงให้เห็นว่ากลุ่มดาวเด่น (Stars) มีสัดส่วนร้อยละ 41.2 กลุ่มจุดคำถาม (Question Marks) ร้อยละ 11.8 ประกอบด้วยจังหวัดลำพูนและพิจิตร กลุ่มจุดอ่อน (Dogs) ร้อยละ 47.1 โดยไม่มีจังหวัดใดในกลุ่มแหล่งรายได้ (Cash Cows) การวิเคราะห์การรับมือวิกฤตการณ์ 3 ครั้ง เผยให้เห็นรูปแบบ ความยืดหยุ่นเชิงปรับตัว โดยอุตรดิตถ์แสดงประสิทธิภาพดีที่สุด (+0.239) ในขณะที่ตากมีการลดลง (−0.145) เนื่องจากผลกระทบจากการปิดพรมแดน การศึกษาเสนอแนะให้ยกระดับและสร้าง ความหลากหลายภายในภาคบริการสำหรับจังหวัดที่พึ่งพิงภาคเดียว พัฒนาลำปางเป็นศูนย์กลาง การเรียนรู้ และสร้างระบบเตือนภัยวิกฤตเฉพาะแต่ละประเภทจังหวัด