มาตรการทางกฎหมายในการกำกับดูแลการใช้ปัญญาประดิษฐ์ในกระบวนการ ยุติธรรมของไทย

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาบทบาทและการประยุกต์ใช้ปัญญาประดิษฐ์ (AI) ในกระบวนการยุติธรรม เช่น การนำระบบ Machine Learning และการประมวลผลภาษาธรรมชาติ (NLP) มาช่วยสืบค้นข้อกฎหมาย ตรวจร่างสัญญา และคาดการณ์ผลคดี อย่างไรก็ตาม การใช้งานดังกล่าวก่อให้เกิดปัญหาทางกฎหมายที่สำคัญ โดยเฉพาะกรณีที่ AI ทำงานผิดพลาดหรือสร้างข้อมูลเท็จ (AI Hallucinations) ซึ่งส่งผลกระทบต่อความเชื่อมั่นและก่อให้เกิดความเสียหายแก่ผู้เกี่ยวข้อง จากการศึกษาพบว่า ปัจจุบันประเทศไทยยังไม่มีกฎหมายเฉพาะในการควบคุมกำกับการใช้ปัญญาประดิษฐ์ การต้องอาศัยการเทียบเคียงปรับใช้ พ.ร.บ. ความรับผิดต่อความเสียหายที่เกิดขึ้นจากสินค้าที่ไม่ปลอดภัย พ.ศ. 2551 ก่อให้เกิดปัญหาในการตีความสถานะทางกฎหมายว่า AI ถือเป็น "สินค้า" หรือไม่ รวมถึงปัญหาภาระการพิสูจน์ของผู้เสียหายที่เป็นบุคคลภายนอก เมื่อเปรียบเทียบกับต่างประเทศ พบมาตรการทางกฎหมายที่น่าสนใจ ได้แก่ กฎหมายของสหภาพยุโรป (EU AI Act) ที่ใช้แนวทางจำแนก AI ตาม "ระดับความเสี่ยง" (Risk-based approach) เป็น 4 ระดับ พร้อมมาตรการควบคุมที่ลดหลั่นกันไป และกฎหมายระดับมลรัฐของสหรัฐอเมริกา เช่น รัฐโคโลราโดที่มุ่งควบคุม AI ความเสี่ยงสูงเพื่อป้องกันการเลือกปฏิบัติ รัฐยูทาห์ที่บังคับให้ผู้ประกอบวิชาชีพเปิดเผยการใช้ AI ต่อผู้บริโภค, และรัฐแคลิฟอร์เนียที่มีกฎหมายคุ้มครองความโปร่งใสและป้องกันภัยจาก Deepfake บทความนี้จึงเสนอแนะให้ประเทศไทยเร่งตรากฎหมายระดับพระราชบัญญัติเพื่อกำกับดูแล AI เป็นการเฉพาะ โดยนำโมเดลการจำแนกความเสี่ยงมาปรับใช้ ควบคู่กับการจัดตั้งองค์กรกำกับดูแลที่มีอำนาจกำหนดบทลงโทษทางกฎหมายเพื่อให้มีสภาพบังคับที่แท้จริง ซึ่งจะเป็นกลไกสำคัญในการคุ้มครองสิทธิประชาชนและยกระดับกระบวนการยุติธรรมไทยสู่มาตรฐานสากล

 คำสำคัญ: ปัญญาประดิษฐ์, กระบวนการยุติธรรม, กฎหมายปัญญาประดิษฐ์, ความรับผิดต่อความเสียหายจากสินค้าที่ไม่ปลอดภัย