พุทธปัญญาเพื่อการพัฒนาตนเองและการรู้เท่าทัน AI

ถนัด ไชยพันธ์; พระมหาวีระ สันติบูรณ์; พระมหาวีรวิชญ์  สัตตารัมย์

ผู้แต่ง

ถนัด ไชยพันธ์ มหาวชิราลงกรณบาลีเถรวาทราชวิทยาลัย
พระมหาวีระ สันติบูรณ์ มหาวชิราลงกรณบาลีเถรวาทราชวิทยาลัย
พระมหาวีรวิชญ์ สัตตารัมย์ มหาวชิราลงกรณบาลีเถรวาทราชวิทยาลัย

คำสำคัญ:

พุทธปัญญา, โยนิโสมนสิการ, การพัฒนาตนเอง, การรู้เท่าทัน AI, ปัญญาประดิษฐ์

บทคัดย่อ

บทความนี้วิเคราะห์การบูรณาการพุทธปัญญา โดยเฉพาะหลักโยนิโสมนสิการกับบริบทการใช้ปัญญาประดิษฐ์ในสังคมดิจิทัล เพื่อสังเคราะห์กรอบแนวคิดในการพัฒนาตนและสร้างภูมิคุ้มกันทางปัญญา แก่นสำคัญไม่ได้อยู่ที่การปฏิเสธเทคโนโลยี แต่คือการยกระดับกระบวนการคิดของมนุษย์ให้สามารถกำกับการใช้ AI ได้อย่างมีวิจารณญาณ โดยโยนิโสมนสิการ 10 วิธี ทำหน้าที่เป็นเครื่องมือวิเคราะห์เหตุปัจจัย ช่วยให้เกิดการรู้เท่าทันทั้งข้อมูลและอคติของตนเอง ข้อค้นพบสำคัญคือ (1) การพัฒนาตนอย่างมีประสิทธิผลต้องเริ่มจากการเป็นนายของความคิด ซึ่งช่วยลดการครอบงำจากอารมณ์และอัลกอริทึม (2) กลไก Cognitive Pause เป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้การรับสารเปลี่ยนจากการตอบสนองทันทีไปสู่การพิจารณาเชิงลึก (3) การรู้เท่าทัน AI ต้องอาศัยทั้งการสังเกตเชิงประจักษ์และการคิดเชิงวิพากษ์ควบคู่กัน และ (4) มิติทางจริยธรรม โดยเฉพาะหลัก Know Why เป็นเงื่อนไขชี้ขาดในการใช้เทคโนโลยีเพื่อประโยชน์ส่วนรวม ดังนั้น พุทธปัญญาทำหน้าที่เป็นกรอบกำกับการใช้เทคโนโลยีมากกว่าการเป็นเพียงเครื่องมือเสริมความรู้ ทำให้มนุษย์สามารถรักษาสมดุลระหว่างความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีกับความมั่นคงทางจิตใจ นำไปสู่การใช้ AI อย่างมีความรับผิดชอบและยั่งยืน

เอกสารอ้างอิง

จิรชฎา เชียงกูล, ตระกูล พุ่มงาม, ประพีร์ บุรี และ ทิพภา ปุณสีห์, (2568). โยนิโสมนสิการ : เปลี่ยนวิธีคิด เพื่อชีวิตที่มีความสุข. วารสารจิตวิทยาพุทธศาสตร์ประยุกต์เพื่อสังคม. 11 (1), 315-328.

พระสุทธิวชิรเมธี และ ชญานุช เทพเสนา, (2568). การประยุกต์โยนิโสมนสิการในการเสพสื่อออนไลน์เพื่อแก้วิกฤตศรัทธาในพระพุทธศาสนา. วารสารวิจัยธรรมศึกษา. 8 (2), 285-299

พระมหาพงศกร ฐานงฺกโร (สิมพา), (2565). การเรียนรู้ตลอดชีวิตโดยมีหลักคิดโยนิโสมนสิการเป็นฐาน. วารสารสังคมศึกษา ศาสนา และวัฒนธรรม. 3(1), 49-60

พระประเสริฐ ปิยสีโล (รอดดียิ่ง), (2567). วิเคราะห์ความสัมพันธ์หลักโยนิโสมนสิการกับโลกธรรม 8 ในพระพุทธศาสนา. Journal of Buddhist Education and Research: JBER. 10(2), 218-231.

พระอธิการกิตติศักดิ์ สุธิโร และ สยาม ราชวัตร, (2562). โยนิโสมนสิการ : หลักการคิดที่เหมาะสมกับคนไทยในยุค 4.0. วารสารพุุทธศิลปกรรม. 2 (1), 87-101.

ทิพวัลย์ บริพันธ์, (2568). การประยุกต์ใช้เทคโนโลยีในการพัฒนาการสอนสังคมศึกษาผสานหลักโยนิโสมนสิการ. วารสารภาวนาสารปริทัศน์. 5 (3), 1-12.

พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต), (2559). พระพุทธศาสนาในฐานะเป็นระบบการศึกษา. มูลนิธิพุทธธรรม.

ธนภรณ์ ตั้งเพชรศิริพงษ์, สิริวัฒน์ ศรีเครือดง, วิชชุดา ฐิติโชติรัตนา, (2565). การพัฒนาตนเองตามหลักโยนิโสมนสิการ. วารสารวิชาการ มจร บุรีรัมย์. 7 (1), 264-278.

ศุภกาญจน์ ชยาพัฒน์ และ พูไทย วันหากิจ, (2568). รู้เท่าทัน "AI Deepfake" ด้วยหลักโยนิโสมนสิการ. วารสาร มจร พุทธปัญญาปริทรรศน์. 10 (1), 785-798.

สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต), (2556). โยนิโสมนสิการวิธีคิดตามหลักพุทธธรรม. พิมพ์ครั้งที่ 24. (ฉบับข้อมูลคอมพิวเตอร์).

สำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์, (2568). Deepfake & Digital Trust ความท้าทายเชิงโครงสร้างต่อสังคมและองค์กรในยุค AI. สืบค้นเมื่อวันที่ 14 กุมภาพันธ์ 2569 จาก: https://www.etda.or.th/th/Useful-Resource/did_track1_estonia-3.aspx

Gao, D.K., Haverly, A., Mittal, S., Wu, J., & Chen, J. (2024). AI Ethics: A Bibliometric Analysis, Critical Issues, and Key Gaps. International Journal of Business Analytics. 11(1), 1-19.

KKhan, A. A., Badshah, S., Liang, P., Waseem, M., Khan, B., Ahmad, A., Fahmideh, M., Niazi, M., & Akbar, M. A. (2022). Ethics of AI: A systematic literature review of principles and challenges. In Proceedings of the 26th International Conference on Evaluation and Assessment in Software Engineering (pp. 383–392). Association for Computing Machinery. https://doi.org/10.1145/3530019.3531329

Liu, J. (2026). Between No-Self and the Algorithm: Buddhist Mind-Nature as Ethical Architecture for AI and Human Self-Realization. Religions, 17(3), 378. https://doi.org/10.3390/rel17030378