ข่าวลวงสุขภาพและวัฒนธรรมการสื่อสารไทย: การวิเคราะห์เชิงประจักษ์จากฐานข้อมูลโคแฟค
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์เชิงประจักษ์เกี่ยวกับลักษณะ รูปแบบการนำเสนอ เนื้อหา กลไกทางวัฒนธรรม และพลวัตของข่าวลวงสุขภาพในสังคมไทยจากฐานข้อมูลโคแฟค (ประเทศไทย) รวมถึงสังเคราะห์โมเดลวัฒนธรรมการสื่อสารข่าวลวงสุขภาพของคนไทย เพื่อนำไปประยุกต์ใช้ในการสร้างภูมิคุ้มกันทางข้อมูลและกำหนดนโยบายการสื่อสารสุขภาพ ใช้วิธีการวิจัยแบบผสมผสาน โดยวิเคราะห์ข้อมูลข่าวลวงสุขภาพ จำนวน 1,726 รายการ ที่เผยแพร่ระหว่างเดือนตุลาคม พ.ศ. 2562 ถึงพฤศจิกายน พ.ศ. 2567 ด้วยการวิเคราะห์เชิงปริมาณควบคู่กับการวิเคราะห์เนื้อหาเชิงคุณภาพ ผลการวิจัยพบว่า 1) ข่าวลวงสุขภาพส่วนใหญ่ (ร้อยละ 97) อยู่ในรูปแบบข้อความสั้นที่ออกแบบให้แชร์ได้รวดเร็วและเร้าอารมณ์ โดยมุ่งเป้าไปยังกลุ่มเปราะบางทางข้อมูล
3 กลุ่มหลัก ได้แก่ ผู้สูงอายุ (ข่าวโรคเรื้อรังและสมุนไพร) ผู้ป่วยโรคร้ายแรง (ข่าวทางเลือกแห่งความหวัง) และ กลุ่มคนรักสุขภาพและความงาม (ข่าวโภชนาการและการลดน้ำหนัก) 2) เนื้อหาข่าวลวงขับเคลื่อนด้วยกลไกทางวัฒนธรรมที่ผสมผสานความเชื่อพื้นบ้าน วาทกรรมวิทยาศาสตร์เทียม การสื่อสารเชิงสัมพันธ์ และการใช้อารมณ์ความกลัวและความหวังเพื่อสร้างความน่าเชื่อถือ 3) แนวโน้มของข่าวลวงมีความสัมพันธ์โดยตรงกับวิกฤตการณ์ทางสังคม โดยเพิ่มสูงสุดในช่วงการระบาดของโรคโควิด-19 ในฐานะกลไกจัดการความตื่นตระหนกทางสังคม
ก่อนลดลงในช่วงหลังวิกฤตแต่ยังคงดำรงอยู่ในประเด็นด้านโภชนาการและความงาม และ 4) งานวิจัยได้สังเคราะห์โมเดลวัฒนธรรมการสื่อสารข่าวลวงสุขภาพของคนไทย ซึ่งอธิบายการปะทะสังสรรค์ระหว่างพลวัตเชิงเวลากับมิติทางวัฒนธรรมการสื่อสาร โมเดลดังกล่าวสามารถใช้เป็นฐานข้อมูลเชิงประจักษ์สำหรับการออกแบบกลยุทธ์และนโยบายการสื่อสารสุขภาพเชิงป้องกัน รวมถึงการสร้างภูมิคุ้มกันทางข้อมูลที่สอดคล้องกับบริบทสังคมไทยในระดับเชิงระบบได้
Article Details
เอกสารอ้างอิง
เสาวภาคย์ รัตนพงศ์. (2563). การศึกษาลักษณะของข่าวลวงที่เผยแพร่ผ่านสื่อออนไลน์ในประเทศไทยและแนวทางการรับมือ. ใน วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขานิเทศศาสตร์และนวัตกรรม. สถาบันบัณฑิต พัฒนบริหารศาสตร์.
Borges do Nascimento, I. J. et al. (2022). Infodemics and health misinformation: A systematic review of reviews. Bulletin of the World Health Organization, 100(9), 544-561.
Brashier, N. M. & Schacter, D. L. (2020). Aging in an era of fake news. Current Directions in Psychological Science, 29(3), 316-323.
Denniss, E. & Lindberg, R. (2025). Social media and the spread of misinformation: Infectious and a threat to public health. Health Promotion International, 40(2), daaf023. https://doi.org/10.1093/heapro/daaf023
Kongkauroptham, W. et al. (2022). Health-related misinformation sharing on social media in Thailand: A case study during the Covid-19 pandemic. In Li, E.Y. et al. (Eds.), Proceedings of The International Conference on Electronic Business (ICEB 2022) (pp. 202 - 211). Bangkok: International Conference on Electronic Business.
Lazard, A. J. et al. (2023). Exposure and reactions to cancer treatment misinformation and advice: Survey study. JMIR Cancer, 9, e43749. https://doi.org/10.2196/43749
Loeb, S. et al. (2024). Cancer misinformation on social media and its clinical impact. CA: A Cancer Journal for Clinicians, 74(5), 453-464.
Sathianathan, S. et al. (2025). How the general public navigates health misinformation on social media: A qualitative study. JMIR Infodemiology, 5, e67464. https://doi.org/10.2196/67464
Segado-Fernández, S. et al. (2025). Disinformation about diet and nutrition on social networks: A review of the literature. Nutrición Hospitalaria, 42(2), 366-375.
Wardle, C. & Derakhshan, H. (2017). Information disorder: Toward an interdisciplinary framework for research and policy making. Retrieved December 15, 2024, from https://rm.coe.int/information-disorder-report-version-17-08-2018/16808c9c77
World Health Organization. (2020). Managing the COVID-19 infodemic: Promoting healthy behaviours and mitigating the harm from misinformation and disinformation. Retrieved December 15, 2024, from https://www.who.int/news/item/23-09-2020-managing-the-covid-19-infodemic
Wu, M. & Pei, Y. (2022). Linking social media overload to health misinformation dissemination: An investigation of the underlying mechanisms. Telematics and Informatics Reports, 8, 100020. https://doi.org/10.1016/j.teler.2022.100020
