ประวัติศาสตร์และศิลปกรรมทางศาสนาเขาถมอรัตน์ ในอุทยานประวัติศาสตร์ศรีเทพ เพชรบูรณ์

บทคัดย่อ

รายงานวิจัย มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาประวัติศาสตร์ ความเป็นมาของเขาถมอรัตน์ 2) ศึกษาศิลปกรรมทางพระพุทธศาสนา ของเขาถมอรัตน์ และ 3) วิเคราะห์พุทธศิลปกรรม ของเขาถมอรัตน์ เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยการเก็บข้อมูลจากวรรณกรรม และการสัมภาษณ์จากผู้ให้ข้อมูลสำคัญ จำนวน 37 รูป/คน ผลการวิจัยพบว่า เขาถมอรัตน์ เป็นภูเขาธรรมชาติ มีอายุยาวนานก่อนการสร้างเมืองศรีเทพ ด้วยลักษณะที่โดดเด่นเป็นภูเขาลูกโดด มีความสูงที่มองเห็นได้จากที่ไกล สามารถใช้เป็นจุดสังเกตของนักเดินทางได้ และถูกกำหนดให้เป็นพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ ตามความเชื่อเรื่องมณฑลจักรวาล ซึ่งส่งผลให้การสร้างศาสนสถานต้องคำนึงถึงทิศทางของเขาถมอรัตน์ เริ่มมีบทบาทต่อเมืองศรีเทพ หลังพุทธศตวรรษที่ 12 ศิลปกรรมทางพระพุทธศาสนา ภายในถ้ำถมอรัตน์ อยู่ในรูปแบบของประติมากรรมที่ถูกสลักไว้บนผนังถ้ำ ประกอบไปด้วยพระพุทธรูปยืนบนดอกบัวปางแสดงธรรมสองมือและมือเดียว พระพุทธรูปปางสมาธิ พระโพธิสัตว์ ภาพสลักธรรมจักรและสถูป โดยรูปสลักทั้งหมดเป็นศิลปะแบบทวารวดีถูกสลักขึ้นในราวพุทธศตวรรษที่ 13 ได้รับอิทธิพลจากศิลปะทวารวดีภาคกลาง ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และศิลปะเขมร โดยสลักส่วนร่างกายของพระพุทธรูปและพระโพธิสัตว์ให้มีความบางเหมือนสตรี มีใบหน้ารูปไข่ ดวงตา จมูก ริมฝีปากได้สัดส่วน ห่มจีวรบางไม่เป็นริ้ว ห่มคลุมทั้งยืนและนั่ง ส่วนพระโพธิสัตว์จะยืนเอียงตัวเล็กน้อย เส้นผมของพระโพธิสัตว์ขมวดเป็นชั้นสวมชฎามงกุฎ ด้วยการผสมผสานความงามของศิลปะจากพระพุทธศาสนาเถรวาท มหายาน และฮินดู ทำให้เกิดเอกลักษณ์เฉพาะตัว ทำให้กลายเป็นศิลปะช่างศรีเทพ