ความสัมพันธ์เชิงอำนาจของผู้สูงอายุในกระบวนการกำหนดทิศทางการพัฒนาท้องถิ่น ที่เกี่ยวข้องกับคุณภาพชีวิต: กรณีศึกษาเทศบาลเมืองใหม่บางบัวทอง จังหวัดนนทบุรี

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ ได้แก่ 1) เพื่อศึกษาโครงสร้างอำนาจและตำแหน่งแห่งที่ของผู้สูงอายุในกระบวนการกำหนดทิศทางการพัฒนาท้องถิ่นที่เกี่ยวข้องกับคุณภาพชีวิต และ 2) เพื่อวิเคราะห์ทุนทางสังคมและกลไกที่กำหนดการเข้าถึงพื้นที่ทางอำนาจของผู้สูงอายุ ในพื้นที่เทศบาลเมืองใหม่บางบัวทอง จังหวัดนนทบุรี ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ เก็บรวบรวมข้อมูลจากการสัมภาษณ์เชิงลึกผู้ให้ข้อมูลสำคัญ จำนวน 20 คน และการสนทนากลุ่ม ร่วมกับการศึกษาเอกสารที่เกี่ยวข้อง วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหาและการวิเคราะห์เชิงตีความ ผลการวิจัยพบว่า 1) อำนาจในการกำหนดทิศทางการพัฒนากระจุกตัวอยู่ในกลุ่มผู้บริหารและเจ้าหน้าที่เทศบาลเป็นหลัก ผู้สูงอายุมีตำแหน่งแห่งที่ในโครงสร้างอำนาจในฐานะ “ผู้รับ” นโยบายมากกว่า “ผู้ร่วมกำหนด” แม้จะได้รับประโยชน์จากนโยบายจริง โดยตำแหน่งดังกล่าวถูกกำหนดจากกลไกสามระดับ ได้แก่ กลไกเชิงสถาบันที่ช่องทางยังไม่เอื้อ กลไกเชิงวัฒนธรรมที่จัดวางผู้สูงอายุเป็นผู้รับการดูแล และข้อจำกัดระดับปัจเจกด้านสุขภาพและการเข้าถึงข้อมูล มิใช่เพราะถูกกีดกันโดยเจตนา หากเป็นช่องว่างจากระบบที่ยังไม่ได้ออกแบบมารองรับผู้สูงอายุอย่างทั่วถึง และ 2) ทุนทางสังคมเป็นตัวแปรที่กำหนดการเข้าถึงพื้นที่ทางอำนาจ ผู้สูงอายุที่มีเครือข่ายเข้มแข็ง เช่น อดีตผู้นำชุมชนหรือผู้อาศัยในชุมชนดั้งเดิม มีตำแหน่งแห่งที่ดีกว่าผู้ที่ขาดทุนดังกล่าว ทั้งนี้ โครงสร้างอำนาจ กลไก และค่านิยมดำเนินเป็นวงจรเสริมที่ผลิตซ้ำสถานะผู้รับโดยมิมีฝ่ายใดตั้งใจ ข้อเสนอแนะ คือ การพัฒนาช่องทางรับฟังที่หลากหลาย เช่น เวทีย่อยระดับหมู่บ้าน การลงพื้นที่เยี่ยมบ้านผู้สูงอายุกลุ่มติดบ้าน ระบบอาสาสมัครเยี่ยมบ้าน การส่งเสริมให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเปลี่ยนกรอบความคิดจาก “สวัสดิการสำหรับผู้สูงอายุ” เป็น “การพัฒนาที่ผู้สูงอายุมีบทบาท”