ความเชื่อและพิธีกรรมตานขันข้าว กรณีศึกษาชุมชนรอบกว๊านพะเยา จังหวัดพะเยา

บทคัดย่อ

การวิจัยเรื่องความเชื่อและพิธีกรรมตานขันข้าว กรณีศึกษาชุมชนรอบกว๊านพะเยา จังหวัดพะเยา เป็นวิจัยเชิงคุณภาพ ทางด้านคติชนวิทยา ผู้วิจัยได้ลงพื้นที่ชุมชนใน 7 ตำบล เพื่อสังเกตพิธีกรรมอย่างมีส่วนร่วม และสัมภาษณ์ผู้ให้ข้อมูลสำคัญ จำนวน 21 คน มีวัตถุประสงค์ คือ วิเคราะห์องค์ประกอบ ความเชื่อ และหน้าที่ของพิธีกรรมตานขันข้าว ผลคือ องค์ประกอบของพิธีกรรม ประกอบไปด้วย 1) วัน เวลา สถานที่ 2) ผู้เข้าร่วมพิธีกรรม 3) อุปกรณ์และสิ่งของในพิธี 4) ลำดับขั้นตอน และ 5) บทปันปอน (บทให้พร) อีกทั้ง พบว่า ความเชื่อในพิธีกรรม 5 กลุ่ม คือ 1) ความเชื่อเรื่องโลกหลังความตายและการปฏิบัติตน 2) ความเชื่อเรื่องเทวดา 3) ความเชื่อเรื่องฤกษ์ยาม 4) ความเชื่อเรื่องเคราะห์และโชค และ 5) ความเชื่อเรื่องความเป็นมงคล และพบว่า หน้าที่ของพิธีกรรมที่มีต่อครอบครัว คือ การสร้างความกตัญญู การสร้างความสบายใจและมั่นใจ การสร้างการรับรู้ประวัติบรรพบุรุษ การถ่ายทอดวิถีปฏิบัติสืบต่อในครอบครัว และพิธีกรรมยังมีหน้าที่ต่อชุมชน คือ การสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจ การสร้างความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ในชุมชน การสร้างความตระหนักถึงสิ่งแวดล้อม และการสร้างวัฒนธรรมชุมชนที่เข้มแข็ง ทั้งนี้ องค์ประกอบของพิธีกรรมเป็นโครงสร้างมีหน้าที่ทำให้พิธีตานขันข้าวสำเร็จลุล่วงตามความเชื่อและเจตนาของชาวบ้านที่ต้องการความสุขและความมั่นใจในดำเนินชีวิตประจำวัน เมื่อชาวบ้านมีความสุข ชุมชนก็เกิดความผาสุก พิธีกรรมจึงคงอยู่และปรับตัวคู่กับชุมชนที่มีเปลี่ยนแปลง นอกจากนี้ ผลวิจัยยังสามารถใช้เป็นแนวทางในการปรับรูปแบบพิธีตานขันข้าวให้เหมาะสมกับบริบทในชุมชนอื่น ๆ หรือใช้ในการบูรณาการจัดการเรียนรู้ในโรงเรียน ตลอดจนใช้เป็นข้อมูลสร้างสรรค์ในอุตสาหกรรมภาพยนตร์ได้