รูปแบบการปฏิบัติธรรมเพื่อส่งเสริมสุขภาพจิตของผู้สูงอายุในจังหวัดลำปาง
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาสภาพปัญหาและภาวะสุขภาพจิตของผู้สูงอายุในจังหวัดลำปาง 2) พัฒนารูปแบบการปฏิบัติธรรมเพื่อส่งเสริมสุขภาพจิตในจังหวัดลำปาง และ 3) ประเมินประสิทธิผลของรูปแบบการปฏิบัติธรรมสำหรับผู้สูงอายุจังหวัดลำปาง การวิจัยดำเนินการด้วยระเบียบวิธีวิจัยเชิงผสานวิธีแบ่งเป็น 3 ระยะ ได้แก่ 1) การวิจัยเชิงคุณภาพเพื่อศึกษาสภาพปัญหาและภาวะสุขภาพจิตของผู้สูงอายุ 35 คน ผ่านการสัมภาษณ์เชิงลึก 2) การวิจัยเชิงคุณภาพเพื่อพัฒนารูปแบบการปฏิบัติธรรมผ่านการสัมภาษณ์ผู้ให้ข้อมูลสำคัญ 17 รูป/คน ซึ่งประกอบด้วยพระวิปัสสนาจารย์ นักวิชาการด้านพระพุทธศาสนา และผู้สูงอายุ รวมทั้งการสนทนากลุ่มผู้ทรงคุณวุฒิ 9 รูป/คน และ 3) การวิจัยเชิงปริมาณร่วมกับการวิจัยเชิงคุณภาพเพื่อประเมินประสิทธิผลโดยทดลองใช้รูปแบบกับกลุ่มผู้สูงอายุ 35 คน โดยใช้แบบสอบถามและการสัมภาษณ์เชิงลึก ผลการวิจัยพบว่า 1) ผู้สูงอายุเผชิญปัญหาทางจิตใจสำคัญ 3 ประการ ได้แก่ ความรู้สึกโดดเดี่ยว ความกดดันจากบทบาทในครอบครัวและความวิตกกังวลด้านสุขภาพ 2) รูปแบบการปฏิบัติธรรมเพื่อส่งเสริมสุขภาพจิตสำหรับผู้สูงวัยที่พัฒนาขึ้นเป็นการบูรณาการหลักสติปัฏฐาน 4 และพุทธานุสสติ ประกอบด้วย การเจริญสติแบบกลุ่ม 1 วัน การปฏิบัติด้วยตนเองที่บ้านต่อเนื่อง 14 วันผ่านสื่อเสียงดิจิทัล MP3 ธรรมะคีตะเพื่อพุทธานุสสติและการเจริญสติแบบกลุ่มอีก 1 วัน และ 3) ผลการประเมินประสิทธิผล พบว่า สุขภาพจิตของผู้สูงอายุยกระดับจากเกณฑ์ปกติสู่เกณฑ์ที่ดีกว่าคนทั่วไปอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (Mean เพิ่มขึ้นจาก 45.43 เป็น 51.23, t = 5.835, p < .01) โดยข้อมูลเชิงคุณภาพสะท้อนว่าผู้สูงอายุมีความกังวลลดลง นอนหลับดีขึ้นและสามารถจัดการความเครียดได้ดีขึ้น
Article Details
เอกสารอ้างอิง
ธนวัฒน์ คงธรรม. (2566). ปัจจัยทำนายภาวะซึมเศร้าของผู้สูงอายุในอำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน. วารสารสาธารณสุขและสุขภาพศึกษา, 3(3), 42-58.
นันทนา มวลเมืองสอง. (2568). การประยุกต์ใช้หลักสติปัฏฐาน 4 เพื่อส่งเสริมสุขภาวะทางจิตในผู้ป่วยจิตเวช. วารสารพุทธศาสตร์ มจร อุบลราชธานี, 7(3), 151-160.
พวงแก้ว แสนคำ และคณะ. (2568). ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการเสริมสร้างสุขภาพจิตของผู้สูงอายุตำบลหนองชุมพลเหนือ อำเภอเขาย้อย จังหวัดเพชรบุรี. วารสารวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยราชภัฏเพชรบูรณ์, 5(1), 1-12.
มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2566). พระไตรปิฎกฉบับภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
รัสรินทร์ ชุติวิบูลย์ฉัตร. (2565). การพัฒนาสันติสุขภาวะแบบองค์รวมของผู้สูงวัยโดยพุทธสันติวิธี: ศึกษากรณี ตำบลสวาย อำเภอปรางค์กู่ จังหวัดศรีสะเกษ. วารสารสันติศึกษาปริทรรศน์ มจร, 10(7), 3000-3011.
ศูนย์สุขภาพจิตที่ 5 กรมสุขภาพจิต. (2569). แบบประเมินสุขภาพจิตผู้สูงอายุ ฉบับสั้น (T-GMHA-15). เรียกใช้เมื่อ 3 มกราคม 2569 จาก https://dmh-elibrary.org/items/show/1454
Braun, V. & Clarke, V. (2022). Thematic Analysis A Practical Guide. Thousand Oaks: SAGE Publications.
Creswell, J. W. & Creswell, J. D. (2023). RESEARCH DESIGN: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approach. Thousand Oaks: Sage Publications.
Dellefield, K. S. & McDougall, G. J. (1996). Increasing Metamemory In Older Adults. Nursing Research, 45(5), 284-290.
Department of Older Persons. (2022). Situation of The Thai Older Persons 2022. Bangkok: Amarin Corporations Public Company Limited.
Geiger, P. J. et al. (2016). Mindfulness-Based Interventions for Older Adults: a Review of the Effects on Physical and Emotional Well-Being. Mindfulness, 7(2), 296-307.
Haberlin, S. (2024). Sitting with the Data: Experimenting with Meditative Thematic Analysis. The Qualitative Report, 29(7), 1969-1980.
National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (2022). Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Opportunities for the Health Care System. Washington: National Academies Press.
National Statistical Office. (2023). Population statistics report. Bangkok: National Statistical Office.
Office of the National Economic and Social Development Council. (2023). The Thirteenth Plan (2023-2027) The National Economic and Social Development Plan. Bangkok: Office of the National Economic and Social Development Council.
Polit, D. F. & Beck, C. T. (2006). The content validity index: Are you sure you know what’s being reported? critique and recommendations. Research in Nursing & Health, 29(5), 489-497.
Sparby, T. (2020). Body, Soul, and Spirit: An Explorative Qualitative Study of Anthroposophic Meditation and Spiritual Practice. Religions, 11(6), 314. https://doi.org/10.3390/rel11060314.
Srisuwan, P. et al. (2025). Efficacy of a group-based 8-week multicomponent cognitive training on cognition, mood and activities of daily living among healthy older adults: A two-year follow-up of a randomized controlled trial. The Journal of Prevention of Alzheimer’s Disease, 12(2). https://doi.org/10.1016/j.tjpad.2024.100033.
Supavanichyanon, K. et al. (2024). Application of Mindfulness Meditation with Dhamma Song For Senior Practitioner: A Case Study of Buddhamahametta Foundation, Chiangrak Noi, Phra Nakhon Si Ayutthaya. Journal of MCU Buddhism Review, 8(2), 280-290.
United Nations. (2023). World Social Report 2023: Leaving No One Behind In An Ageing World. New York: United Nations.
Wankhade, T. et al. (2025). An Observational Study to Assess the Reflection of Vipassana Meditation (VM) on the Perception of “Mindfulness” as a Tool for Health Promotion Among Beneficiaries of VM. Cureus, 17(8). https://doi.org/10.7759/cureus.89865.
World Health Organization. (2021). Social isolation and loneliness among older people: advocacy brief. Geneva: World Health Organization.
World Health Organization. (2025). Mental health of older adults. Retrieved July 3, 2026, from https://www.who.int/ news-room/fact-sheets/detail/mental-health-of-older-adults
Ye, P. et al. (2021). Music-based intervention to reduce aggressive behavior in children and adolescents A meta-analysis. Medicine, 100(4). https://doi.org/10.1097/MD.0000000000023894.
Zanarini, M. C. et al. (1996). The Revised Diagnostic Interview for Borderlines: Discriminating BPD from other Axis II Disorders. Journal of Personality Disorders, 3(1), 10-18.
Zhou, M. et al. (2025). Effect of Music Therapy on Cognitive Function Among Older Adults: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. The Gerontologist, 65(6). https://doi.org/10.1093/geront/gnaf106.
