กระบวนการบริหารจัดการน้ำบนฐานภูมิปัญญาท้องถิ่นของชุมชนลุ่มน้ำเหือง จังหวัดเลย

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาวิถีภูมิปัญญาท้องถิ่น กระบวนการบริหารจัดการน้ำ การสร้างและประเมินแผนยุทธศาสตร์เพื่อการบริหารจัดการน้ำบนฐานภูมิปัญญาท้องถิ่นในพื้นที่ชุมชนลุ่มน้ำเหือง จังหวัดเลย ซึ่งเป็นการวิจัยแบบผสมผสานวิธี ประกอบด้วย การวิจัยเชิงปริมาณโดยการเก็บข้อมูลจากแบบสอบถามกับประชาชนที่ตั้งถิ่นฐานอาศัยอยู่ในพื้นที่ชุมชนลุ่มน้ำเหือง แบ่งเป็นชุมชนต้นน้ำ กลางน้ำ และปลายน้ำ ได้แก่ ชุมชนบ้านเหมืองแพร่ อำเภอนาแห้ว ชุมชนบ้านนาข่า อำเภอด่านซ้าย และชุมชนบ้านท่าดีหมี อำเภอเชียงคาน จำนวน 45 รูป/คน และการวิจัยเชิงคุณภาพ ด้วยการสัมภาษณ์ผู้ให้ข้อมูลสำคัญ จำนวน 15 รูป/คน ประกอบด้วย ตัวแทนพระสงฆ์ ผู้นำชุมชน และปราชญ์ท้องถิ่น ตัวแทนเยาวชนและกลุ่มจิตอาสาในพื้นที่ ตัวแทนหน่วยงานภาครัฐและเอกชน ผลการวิจัยพบว่า 1) วิถีภูมิปัญญาท้องถิ่นในการบริหารจัดการน้ำของชุมชนลุ่มน้ำเหืองมีความสัมพันธ์กับธรรมชาติ สิ่งแวดล้อม และความเชื่อของชุมชน ประกอบด้วย ภูมิปัญญาเรื่องเล่าท้องถิ่น ฝายน้ำล้น ประปาภูเขา ระหัดวิดน้ำ และการเลี้ยงผีเจ้าน้ำเจ้าท่า ซึ่งสะท้อนการถ่ายทอดองค์ความรู้จากรุ่นสู่รุ่นและการปรับใช้ให้เหมาะสมกับพื้นที่ 2) กระบวนการบริหารจัดการน้ำบนฐานภูมิปัญญาท้องถิ่น โดยภาพรวมประชาชนมีความคิดเห็นต่อกระบวนการดังกล่าวในระดับมากทุกด้าน ( = 4.41, S.D. = 0.50) และ 3) การสร้างและประเมินแผนยุทธศาสตร์ พบว่า การจัดการน้ำอย่างยั่งยืนควรยึดภูมิปัญญาท้องถิ่นเป็นศูนย์กลาง ควบคู่กับการบูรณาการความร่วมมือของภาครัฐ ชุมชน องค์กรท้องถิ่น และภาคีที่เกี่ยวข้อง เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการบริหารจัดการน้ำ ลดความขัดแย้ง และเสริมสร้างความยั่งยืนของทรัพยากรน้ำในพื้นที่ลุ่มน้ำเหือง