ความเป็นแม่กับการอนุรักษ์เพลงพื้นบ้านไทย

บทคัดย่อ

ความเป็นแม่มีบทบาทสำคัญในการอนุรักษ์มรดกวัฒนธรรม โดยเฉพาะในสังคมไทยที่ยกย่องความเป็นแม่ ในงานวิจัยชิ้นนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความเป็นแม่และบทบาทการอนุรักษ์เพลงพื้นบ้านของแม่ศรีนวล ขำอาจ แม่เพลงพื้นบ้านผู้ได้รับรางวัลศิลปินแห่งชาติ ประจำปี 2562 และยังคงมีบทบาทในวงการเพลงพื้นบ้าน โดยใช้วิธีวิจัยเชิงคุณภาพด้วยการสัมภาษณ์เชิงลึก จากผู้ให้ข้อมูลสำคัญ (key informant) คือ แม่ศรีนวล ขำอาจ บุตร และ สมาชิกในวงลำตัด และผู้เข้าอบรม การสำรวจพื้นที่ การสังเกตแบบไม่มีส่วนร่วม ผสมกับข้อมูลเอกสารที่เกี่ยวกับความเป็นแม่ และการอนุรักษ์มรดกวัฒนธรรม และวิเคราะห์เนื้อหาภายใต้แนวคิดความเป็นแม่และการอนุรักษ์ งานวิจัยชิ้นนี้ได้รับการพิจารณาจากคณะกรรมการวิจัยในคน มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เลขที่ SSTU-EC174/2568 ผลการศึกษาพบว่า บทบาทความเป็นแม่ของศรีนวลปรากฏในกิจกรรม 3 พื้นที่ คือ บ้าน ศูนย์การเรียนรู้และสื่อ ในบทบาทแม่ แม่ครู และแม่เพลง ที่สะท้อนกระบวนการถ่ายทอดแบบมุขปาฐะ การสาธิต และการแสดง บทบาทเหล่านี้ ไม่เพียงตอกย้ำความเป็นแม่โดยธรรมชาติของผู้หญิงที่เชื่อมโยงกับมิติด้านวัฒนธรรมที่มีอยู่ในทุกพื้นที่และในชีวิตประจำวัน แต่ยังมีผลสำคัญต่อเพลงพื้นบ้าน ที่สามารถดำรงอยู่ได้ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลง นอกจากนี้ บทบาทความเป็นแม่ของศรีนวลยังสะท้อนแนวปฏิบัติที่ดี คือ ความต่อเนื่อง การปรับตัวอย่างสร้างสรรค์ ผลงานที่เป็นรูปธรรม และการมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนได้เสีย ทว่า การใช้ความเป็นแม่ในการอนุรักษ์เพลงพื้นบ้าน ต้องประสบความท้าทายด้านเพศสถานะและอายุ ซึ่งผู้มีส่วนได้เสียควรวางแผนลดช่องว่างเหล่านี้ต่อไป