สิทธิสานุศิษย์ : ประวัติศาสตร์และความทรงจำช่วงสงครามเย็นในฐานะทุนวัฒนธรรมเชิงเคลื่อนไหวของชุมชนภูเขียว–ถ้ำผาน้ำทิพย์จังหวัดร้อยเอ็ด

บทคัดย่อ

การวิจัยเรื่องนี้มุ่งศึกษาพลวัตทางประวัติศาสตร์ของพื้นที่ภูเขียว–ถ้ำผาน้ำทิพย์ จังหวัดร้อยเอ็ด ตั้งแต่ยุคสงครามเย็นจนถึงปัจจุบัน โดยวิเคราะห์การเปลี่ยนแปลงของนโยบายรัฐ บริบทสังคม–การเมือง และการแปลงความทรงจำของชุมชน ให้กลายเป็นทุนทางวัฒนธรรม และแหล่งเรียนรู้ งานวิจัยใช้ระเบียบวิธีทางประวัติศาสตร์ร่วมกับแนวมานุษยวิทยาความทรงจำ โดยศึกษาจากเอกสารทางราชการ เช่น บันทึกการตรวจราชการมณฑลอุดรของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เอกสารนโยบายรัฐในยุคสงครามเย็น และประกาศราชกิจจานุเบกษาที่เกี่ยวข้อง ตลอดจนข้อมูลจากเอกสารท้องถิ่น คำบอกเล่าของสานุศิษย์หลวงปู่ศรี มหาวีโร และการสัมภาษณ์เชิงลึกกับผู้นำชุมชน ผลการวิจัยพบว่า พื้นที่ภูเขียว–ถ้ำผาน้ำทิพย์ได้ผ่านการแปลงความหมายหลายชั้นจากป่าดงพงไพร ในความทรงจำก่อนสงครามเย็น สู่พื้นที่สีแดง ภายใต้นโยบายความมั่นคงของรัฐในทศวรรษ 2500 และเขตอนุรักษ์สัตว์ป่า หลังการสิ้นสุดสงครามเย็น ความเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ทำให้ชุมชนต้องสร้างและคัดเลือกความทรงจำใหม่ เพื่อยืนยันสิทธิในการดำรงอยู่และใช้ประโยชน์จากพื้นที่ โดยหยิบยกเรื่องราวการบุกเบิก การปลูกป่า และคำสอนของหลวงปู่ศรี มหาวีโร มาสร้างความชอบธรรมเชิงศีลธรรมและวัฒนธรรม ในช่วงหลังโควิด-19 ความทรงจำดังกล่าวถูกนำมาใช้เป็นทุนเชิงสร้างสรรค์ ผ่านกิจกรรมท่องเที่ยวเชิงเรียนรู้ นิทรรศการ และโครงการมัคคุเทศก์น้อย เพื่อฟื้นฟูเศรษฐกิจและต่อรองความสัมพันธ์กับรัฐอย่างสันติ กระบวนการนี้สะท้อนให้เห็นว่าความทรงจำ มิได้เป็นเพียงภาพสะท้อนของอดีต หากแต่เป็นพลังทางวัฒนธรรมที่สามารถเชื่อมโยงอดีต ปัจจุบัน และอนาคตของชุมชนเข้าด้วยกันอย่างมีชีวิตชีวา