กองทุนบัยตุลมาล: ตัวแบบกลไกการจัดการหนี้สินนอกระบบในชุมชน

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ คือ (1) เพื่อยกระดับศักยภาพกองทุนมัสยิดในชุมชนสู่การเป็นกองทุนบัยตุลมาลที่ได้มาตรฐานและให้ความช่วยเหลือแก้ปัญหากลุ่มเปราะบางในชุมชนได้ และ (2) เพื่อออกแบบตัวแบบกลไกการจัดการหนี้สินนอกระบบในชุมชนโดยกองทุนบัยตุลมาลที่พัฒนาขึ้นมาได้ ซึ่งเป็นการวิจัยประเภทเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม โดยกลุ่มเป้าหมาย ได้แก่ ประชาชนที่อาศัยอยู่ในชุมชนในจังหวัดปัตตานีจำนวนทั้งหมด 5 ชุมชน โดยมีกลุ่มตัวอย่างที่ศึกษาได้แก่คณะกรรมการมัสยิดทั้ง 5 ชุมชน ที่กำลังบริหารกองทุนมัสยิดชุมชนละ 10 คน รวมทั้งหมด 50 คน และผู้มีส่วนได้ส่วนเสียจากการบริหารจัดการของกองทุนมัสยิดจำนวน 30 คน รวมกลุ่มตัวอย่างทั้งหมด 80 คน ด้วยวิธีการสุ่มตัวอย่างโดยการสุ่มแบบหลายขั้นตอน (Multi-stage Sampling) เพื่อให้ได้กลุ่มตัวอย่างที่เหมาะสมและครอบคลุมและเก็บข้อมูลโดยวิธีการผ่านการสัมภาษณ์เชิงลึก (In-depth Interview) และการสนทนากลุ่ม (Focus Group Discussion) เพื่อรวบรวมและวิเคราะห์เชิงคุณภาพ (Qualitative Analysis) ด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา (Content Analysis) ร่วมกับการสำรวจและสังเกตุ โดยผลการวิจัยพบว่าการใช้กลไกต้นทุนเดิมที่มีอยู่ในชุมชน เช่น คณะกรรมการและกองทุนมัสยิด และสหกรณ์อิสลามในพื้นที่ ร่วมกับนวัตกรรมกองทุนบัยตุลมาลซึ่งเป็นตัวแบบกลไกการจัดการใหม่ที่นักวิจัยได้พัฒนาขึ้นในการสร้างกลไกการจัดการหนี้สินนอกระบบด้วยกระบวนการบริหารจัดการเงินซะกาตฟิตเราะห์ของกองทุนมัสยิสดในชุมชนในรูปแบบใหม่ ส่งผลให้เกิดการยกระดับศักยภาพกองทุนมัสยิดในชุมชนสู่การเป็นกองทุนบัยตุลมาลที่สามารถวางแผนและแก้ปัญหาหนี้สินนอกระบบในชุมชนได้จริง เป็นระบบ มีแบบแผนและสามารถติดตามผลได้ ตลอดจนสามารถคาดการณ์แนวโน้มโอกาสในการลดลงของจำนวนครัวเรือนที่มีหนี้สินนอกระบบได้อย่างเป็นรูปธรรม ซึ่งจะทำให้ชุมชนเกิดการพึ่งพาตนเองและจัดการแก้ปัญหาในชุมชนด้วยตนเอง มากกว่าที่จะรอหรือพึ่งพาความช่วยเหลือจากหน่วยงานของรัฐเพียงอย่างเดียวเหมือนดังเช่นที่ผ่านมา