การเสริมพลังชุมชนโดยใช้ชุมชนเป็นฐาน (CBTx) ในการป้องกันและ แก้ไขปัญหายาเสพติดอย่างยั่งยืน
คำสำคัญ:
การเสริมพลังชุมชน, ชุมชนเป็นฐาน (CBTx), การป้องกันและแก้ไขปัญหายาเสพติด, ความยั่งยืน, การมีส่วนร่วมบทคัดย่อ
บทความวิชาการเชิงสังเคราะห์นี้มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ ได้แก่ (1) เพื่อสังเคราะห์กรอบแนวคิดการเสริมพลังชุมชนในการดำเนินงานบำบัดโดยใช้ชุมชนเป็นฐาน (CBTx) (2) เพื่อนำเสนอโมเดลวงจรเสริมพลังชุมชน 4 ระยะสำหรับการขับเคลื่อน CBTx อย่างยั่งยืน และ (3) เพื่อเสนอแนวทางเชิงนโยบายและปฏิบัติสำหรับผู้เกี่ยวข้อง โดยใช้วิธีการสังเคราะห์องค์ความรู้จากเอกสาร งานวิจัย และวารสารวิชาการที่เกี่ยวข้องทั้งในประเทศและต่างประเทศ ผลการสังเคราะห์พบว่า ประเทศไทยมีการดำเนินงาน CBTx มาระยะหนึ่งแล้ว แต่ยังขาดกรอบแนวคิดเชิงบูรณาการด้านการเสริมพลังชุมชนที่อธิบายกลไกความยั่งยืนอย่างเป็นระบบ บทความนี้ได้สังเคราะห์กรอบแนวคิดที่บูรณาการทฤษฎีการเสริมพลังชุมชน (Community Empowerment Theory) แนวคิดทุนทางสังคม (Social Capital) และแบบจำลองเชิงนิเวศสังคม (Socio-Ecological Model) เพื่ออธิบายการขับเคลื่อน CBTx และนำเสนอโมเดลวงจรเสริมพลังชุมชน 4 ระยะ ประกอบด้วย (1) การจุดประกายและสร้างสำนึกรู้เท่าทัน (2) การจัดตั้งองค์กรและพัฒนาศักยภาพ (3) การลงมือปฏิบัติและระดมทรัพยากร และ (4) การติดตาม สะท้อนผล และสร้างความยั่งยืน วงจรดังกล่าวส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงใน 3 ระดับ ได้แก่ ระดับปัจเจกบุคคล (เกิดความเชื่อมั่น มีทักษะการจัดการปัญหา) ระดับครอบครัว (เป็นระบบสนับสนุนที่เข้มแข็ง) และระดับชุมชน (เกิดกลไกการจัดการปัญหาอย่างยั่งยืน) ข้อเสนอเชิงนโยบายที่สำคัญคือการปฏิรูปบทบาทของหน่วยงานรัฐจาก “ผู้สั่งการ” เป็น “ผู้หนุนเสริม” และการพัฒนากลไกทางการเงินที่ยืดหยุ่นเพื่อสนับสนุนการดำเนินงานของชุมชนอย่างต่อเนื่อง
เอกสารอ้างอิง
กระทรวงสาธารณสุข, กรมการแพทย์. (2565). แนวทางการคัดกรอง การประเมินความรุนแรง การบำบัดรักษา การฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาเสพติด สำหรับศูนย์คัดกรอง.
กรรณิการ์ หาญพัฒนชัยกูร, นรากร เกษมพร, ภานุวัฒน์ โทอินทร์, และนวพร ทองโคตร. (2564). ปัจจัยที่มีผลต่อการบำบัดรักษายาเสพติดซ้ำของผู้ติดยาเสพติด. วารสารวิจัยทางวิทยาศาสตร์สุขภาพ, 15(2), 1-12.
กัลยารัตน์ จิณะวงษ์, และวรรณภา ศรีธัญรัตน์. (2564). การพัฒนารูปแบบจัดการสุขภาพชุมชน เพื่อป้องกันและแก้ไขปัญหายาเสพติด. วารสารพยาบาลและสาธารณสุข มหาวิทยาลัยราชภัฏอุบลราชธานี, 21(3), 48-61.
จิราภรณ์ ศิริบาล. (2564). การพัฒนารูปแบบการดูแลผู้ป่วยยาเสพติดโดยชุมชนมีส่วนร่วมในพื้นที่อำเภอกุดจับ จังหวัดอุดรธานี. วารสารการแพทย์โรงพยาบาลอุดรธานี, 29(3), 329-338.
ชัชชัย ไชยศรี, กนกพร ชัยภูวนาถ, และชญาดา พรหมอินทร์. (2566). รูปแบบการป้องกัน แก้ไข และบำบัดผู้ติดยาเสพติด ภายใต้การมีส่วนร่วมของชุมชน และภาคีเครือข่าย กรณีศึกษา พื้นที่บ้านทุ่งแม่บัว อำเภอคลองหอยโข่ง จังหวัดสงขลา. ใน การประชุมหาดใหญ่วิชาการระดับชาติและนานาชาติ ครั้งที่ 15 (น. 540-552). มหาวิทยาลัยหาดใหญ่.
ชินวุฒิ ประสารวุฒิ. (2566). ปัจจัยที่มีผลต่อผลสัมฤทธิ์ของการมีส่วนร่วมในการป้องกันและแก้ไขปัญหายาเสพติดของประชาชนในเขตอำเภอเมืองชุมพร จังหวัดชุมพร [การศึกษาค้นคว้าอิสระ, มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช].
ธันยาภรณ์ ชนะภัย. (2559). แนวทางการเสริมพลังชุมชนในโครงการจัดการทรัพยากรธรรมชาติชุมชนแม่ละอูป ภายใต้มูลนิธิรักษ์ไทย จังหวัดเชียงใหม่ [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์].
นันทิยา ทองเจิม, ธัญญรัตน์ สกุลมานนท์, และลักษมี สิทธิสาร. (2566). การพัฒนารูปแบบการบำบัดฟื้นฟูผู้ใช้ยาเสพติดโดยชุมชนเป็นฐาน. ราชาวดีสาร วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี สุรินทร์, 13(2), 65-78.
รัชนี สุโภ. (2567). การพัฒนาระบบการบำบัดผู้ป่วยยาเสพติดโดยการมีส่วนร่วมของชุมชน กรณีศึกษาตำบลหนองไผ่ อำเภอเมือง จังหวัดอุดรธานี. วารสารโรงพยาบาลมหาสารคาม, 21(1), 162-171.
รุ่งรัตน์ จิตรธรรม. (2563). การป้องกันและแก้ไขปัญหายาเสพติดโดยการมีส่วนร่วมของประชาชนในชุมชนปู่เย็น ย่าคำ ยังอยู่ แขวงหลักสอง เขตบางแค กรุงเทพมหานคร. มหาวิทยาลัยสยาม.
สถาบันบำบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนี. (2562). แนวทางการดำเนินงานการบำบัดฟื้นฟูโดยการมีส่วนร่วมของชุมชนและแนวปฏิบัติที่ดี (Community Based Treatment and Rehabilitation CBTx and Best Practices). เดอะกราฟิโก ซิสเต็มส์.
สำนักงานคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามยาเสพติด. (2565). แผนปฏิบัติการด้านการป้องกันและปราบปรามยาเสพติด พ.ศ. 2565.
สุกรี อารีรอบ, สุวิมล พัฒนะ, ปริญญา อมตฉายา, อับดุลเลาะ อุดม, และรุสลี โต๊ะเด็น. (2563). การจัดการปัญหายาเสพติดในชุมชน กรณีศึกษา ชุมชนบาราเฮาะ ตำบลบาราเฮาะ อำเภอเมือง จังหวัดปัตตานี. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี, 2(1), 1-13.
Hallfors, D., Cho, H., Livert, D., & Kadushin, C. (2002). Fighting back against substance abuse Are community coalitions winning?. American Journal of Preventive Medicine, 23(4), 237-245.
Kanato, M., Sarasiri, R., & Leyatikul, P. (Eds.). (2024). ASEAN Drug Monitoring Report 2023. ASEAN Narcotics Cooperation Center.
Magill, M., Ray, L., Kiluk, B., Hoadley, A., Bernstein, M., & Tonigan, J. S. (2019). A meta-analysis of cognitive-behavioral therapy for alcohol or other drug use disorders Treatment efficacy by contrast condition. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 87(11), 1093–1105.
McGrath, D., Bettany, D., & Leighton, A. (2010). A community based treatment programme for illicit drug users in rural Ireland. The European Journal of General Practice, 16(3), 163–168.
United Nations. (2019). International Standards on Drug Use Prevention (2nd ed.). United Nations Office on Drugs and Crime.
United Nations Office on Drugs and Crime. (2005). Community Based Treatment Good Practice. UNODC.
UNODC & WHO. (2020). International Standards for the Treatment of Drug Use Disorders (Revised Edition). United Nations Office on Drugs and Crime and World Health Organization.
