พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์: การกลับกลายเป็นความศักดิ์สิทธิ์ของสัตว์และสตรีในชุมชนลุ่มน้ำเจ้าพระยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาความเชื่อพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของสัตว์และสตรีในชุมชนลุ่มน้ำเจ้าพระยา 2) เพื่อพัฒนาการเรียนรู้ความศักดิ์สิทธิ์ของสัตว์และสตรีในชุมชนลุ่มน้ำ 3) เพื่อนำเสนอการเรียนรู้ความศักดิ์สิทธิ์ของสัตว์และสตรีในชุมชนลุ่มน้ำเจ้าพระยาตามแนวพระพุทธศาสนา เป็นการวิจัยเชิงเอกสาร การวิจัยเชิงคุณภาพ และเชิงปฏิบัติการ ใช้วิธีการศึกษาจากเอกสาร และการสัมภาษณ์เชิงลึกจากกลุ่มนักวิชาการ จำนวน 30 คนและเขียนวิเคราะห์เชิงพรรณนา ผลการวิจัยพบว่า 1) ความเชื่อพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์มาจากรากฐานความเชื่อจาก 3 ศาสนาหลัก คือ (ก) ศาสนาผี ประกอบด้วยสัตว์ กบ, ช้าง เป็นสัญลักษณ์ของความอุดมสมบูรณ์ และสตรีผู้มี สถานะสูง เป็นผู้นำพิธีกรรม (ข) ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ประกอบด้วยสัตว์ คือ ช้างเป็นพาหนะของเทพและเชื่อมโยงกับตำนาน และสตรีมีบทบาทในพิธีกรรม สัญลักษณ์เน้นการเกื้อหนุนกันระหว่างเพศชาย และเพศหญิง (ค) พระพุทธศาสนาเถรวาท ประกอบด้วยสัตว์ในชาดก เป็นสัญลักษณ์ของคุณธรรมและความบริสุทธิ์ และสตรีที่มักถูกมองเป็นอุปสรรคต่อการปฏิบัติธรรม แต่ในขณะเดียวกันก็เป็นผู้สนับสนุนให้บุรุษบรรลุเป้าหมาย 2) การพัฒนาการเรียนรู้คววามศศักดิ์สิทธิ์ของสัตว์และสตรี คือ (ก) ระดับชุมชน ผ่านแนวคิดเรื่องสัตว์ศักดิ์สิทธิ์คือ ความเชื่อเรื่องปลาตะเพียน ถูกพัฒนาสู่วัตถุมงคล และวัฒนธรรม    สื่อถึงคุณธรรมและสตรีศักดิ์สิทธิ์ผ่านเรื่องเล่าของพระนางสร้อยดอกหมากและแม่นางปลื้มถูกถ่ายทอดผ่านพิธีกรรม และงานศิลปะ (ข) ระดับสถาบัน ผ่านแนวคิดเรื่องสัตว์ศักดิ์สิทธิ์คือการฟื้นฟูวัดที่เกี่ยวกับสัตว์ เช่น ช้าง เพื่อให้เป็นมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องได้ เชื่อมโยงกับประวัติศาสตร์ชาติ และสตรีศักดิ์สิทธิ์คือการยกระดับตำนาน เช่น พระนางสร้อยดอกหมาก ให้เป็นมรดกวัฒนธรรมที่สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างไทย-จีน และคุณค่าทางจิตวิญญาณ เพื่อลดภาพความงมงาย 3) การนำเสนอสู่การเรียนรู้ความศักดิ์สิทธิ์ของสัตว์และสตรี คือ (ก) การเรียนรู้ผ่านมิติประวัติศาสตร์ ช้างเผือกที่มีสถานะเทียบเท่าเทพเจ้าและคนกับคนผ่านการนำเสนอบทบาทสตรีทั้งในฐานะวีรสตรี (ข) การเรียนรู้ผ่านมิติวัฒนธรรม ผ่านการพัฒนาช้างจากสัญลักษณ์ชั้นสูงสู่การท่องเที่ยวเชิงอัตลักษณ์ เช่น ปางช้างอยุธยา และออกแบบการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมที่มีชีวิตและเส้นทางท่องเที่ยวตามรอยสตรีในประวัติศาสตร์