ศึกษาวิเคราะห์อรณวิหารญาณในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรค

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาโครงสร้างและหลักธรรมในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรค 2) เพื่อศึกษาอรณวิหารญาณในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรค และ 3) เพื่อวิเคราะห์หลักการและวิธีการเข้าถึงอรณวิหารญาณในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรค โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพวิเคราะห์เอกสารจากพระไตรปิฎก อรรถกถานำเสนอเชิงพรรณนา ผลการวิจัยพบว่า 1)โครงสร้างของปฏิสัมภิทามรรคประกอบด้วย 2 ส่วนคือส่วนเนื้อหาและส่วนวิธีดำเนินการซึ่งพระสารีบุตรได้แสดงทางแห่งปฏิสัมภิทาทั้งหลาย โดยความรู้แตกฉาน 4 คืออัตถปฏิสัมภิทา ธัมมปฏิสัมภิทา นิรุตติปฏิสัมภิทาและปฏิภาณปฏิสัมภิทา เพราะญาณทั้งหมดรวมเป็น 73 ประการ ญาณ 67 ประการ เป็นญาณที่ทั่วไปแก่สาวก ญาณ 6 ประการเบื้องปลายเป็นญาณที่เฉพาะตถาคตเท่านั้น   2) อรณวิหารญาณ คือวิหารธรรมอันไม่มีกิเลสเป็นข้าศึก ธรรมเครื่องอยู่ของพระอริยบุคคลผู้ไม่มีกิเลสเป็นข้าศึกหรือชื่อว่าอรณวิหาร เพราะกำจัดนิวรณ์ได้ด้วยปฐมฌาน เพราะผู้พร้อมเพรียงด้วยปฐมฌานจนถึง       เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติควรเรียกว่าอรณวิหารเพราะท่านละกิเลสได้ตามลำดับ 3) วิเคราะห์วิธีการเข้าถึงอรณวิหารญาณด้วยข้อปฏิบัติสมถกัมมัฏฐานเพื่อเข้าถึงฌาน จะต้องใช้สติเป็นเครื่องกำหนดให้จิตสงบถึงระดับอุปจารสมาธิ จนจิตดำรงมั่นในอารมณ์เดียวเป็นอัปปนาสมาธิ เมื่อเจริญต่อไปจึงสามารถกำจัดวิตกวิจารก็บรรลุปฐมฌาน เมื่อกำจัดวิตกวิจารได้ก็เข้าทุติยฌาน เมื่อกำจัดปีติได้ก็เข้าตติยฌาน และเมื่อกำจัดสุขได้ก็เข้าจตุตถฌาน ต่อมาปฏิบัติวิปัสสนากัมมัฏฐาน โดยทั้งสองนี้มีจุดมุ่งหมายเดียวกันคือหลุดพ้นจากกิเลส แต่ปฏิบัติสมถะเป็นเพียงข่มกิเลสไว้เหมือนกับหินทับหญ้า ส่วนความหลุดพ้นจากกิเลสด้วยปฏิบัติวิปัสสนาเป็นการหลุดพ้นจากกิเลสอย่างสิ้นเชิง