การศึกษาเปรียบเทียบพัฒนาการการเกิดนิกายในพระพุทธศาสนา และศาสนาพราหมณ์-ฮินดู

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 1) ศึกษาพัฒนาการการเกิดนิกายในพระพุทธศาสนา 2) ศึกษาพัฒนาการการเกิดนิกายในศาสนาพราหมณ์-ฮินดู และ 3) เปรียบเทียบพัฒนาการการเกิดนิกายในทั้งสองศาสนา การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงเอกสาร โดยศึกษาข้อมูลจากพระไตรปิฎก คัมภีร์ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ตลอดจนเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง แล้วนำมาวิเคราะห์เชิงพรรณนาและเชิงเปรียบเทียบ ผลการศึกษาพบว่า 1) การเกิดนิกายในพระพุทธศาสนาเป็นผลจากความเปลี่ยนแปลงทางสังคม ประวัติศาสตร์ และความเห็นต่างด้านพระธรรมวินัยภายในคณะสงฆ์ รวมถึงอิทธิพลทางวัฒนธรรมและการเมือง ส่งผลให้เกิดนิกายสำคัญ ได้แก่ เถรวาท มหาสังฆิกะ และพัฒนาการสู่มหายาน แม้แต่ละนิกายจะมีแนวคิดและรูปแบบการปฏิบัติแตกต่างกัน แต่ยังคงตั้งอยู่บนหลักธรรมร่วมสำคัญ เช่น อริยสัจ 4 และปฏิจจสมุปบาท 2) ศาสนาพราหมณ์-ฮินดูมีพัฒนาการจากความเชื่อของชนอารยันสู่ระบบพราหมณ์และศาสนาฮินดู โดยไม่มีศาสดากลางและมีลักษณะเปิดรับความหลากหลายทางความเชื่อ จึงก่อให้เกิดนิกายสำคัญ ได้แก่ ไวษณพ ไศวะ ศักติ และสมารตะ ซึ่งสะท้อนลักษณะพหุนิยมทางศาสนาอย่างชัดเจน 3) ผลการเปรียบเทียบพบว่า ทั้งสองศาสนามีปัจจัยการเกิดนิกายจากความแตกต่างด้านความเชื่อ การตีความคำสอน และบริบททางสังคมเหมือนกัน อย่างไรก็ตาม พระพุทธศาสนามีการแตกนิกายอย่างเป็นระบบภายใต้โครงสร้างองค์กรสงฆ์ ขณะที่ศาสนาพราหมณ์-ฮินดูมีความยืดหยุ่นและเปิดกว้างต่อความหลากหลายมากกว่า ทั้งนี้ พัฒนาการของนิกายในทั้งสองศาสนาสะท้อนถึงพลวัตทางสังคม วัฒนธรรม และความคิดทางศาสนา ซึ่งมีส่วนสำคัญต่อการปรับตัวและการดำรงอยู่ของศาสนาในแต่ละยุคสมัย