42 ปี กับเส้นทางดนตรีพรรณนาในประเทศไทยโดยนักประพันธ์เพลงชาวไทย

บทคัดย่อ

บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของวิทยานิพนธ์หลักสูตรศิลปดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาดุริยางคศิลป์ บัณฑิตศึกษา สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ ในหัวข้อ รังสรรค์ศิลป์ดนตรีพรรณนาเรื่องพระอภัยมณี ตอนนางผีเสื้อสมุทร โดยงานสร้างสรรค์ของผู้วิจัยเป็นบทประพันธ์ดนตรีพรรณนาประเภทซิมโฟนิกโพเอ็ม และใช้เนื้อหาจากวรรณคดีเรื่องพระอภัยมณี ตอนนางผีเสื้อสมุทร โดยนำมาประพันธ์ด้วยสังคีตลักษณ์ของดนตรีสากลตะวันตกโดยแบ่งเป็น 5 ท่อน และดำเนินตามเนื้อเรื่องด้วยการใช้ทำนองของเพลงไทยเดิม 3 บทเพลง ได้แก่ 1) เพลงสังขารา (เพลงหุ่นกระบอก) 2) เพลงพัดชาสองชั้น ทางปี่ในและทางระนาดเอก 3) เพลงพราหมณ์เก็บหัวแหวน โดยนำมาใช้ทั้งทางตรง และในแบบผันแปรทำนอง เพื่อนำมาสร้างเป็นทำนองของแต่ละท่อน และสื่อสารทั้งเรื่องราว และตัวละครในเรื่องพระอภัยมณีตอนนางผีเสื้อสมุทร โดยวัตถุประสงค์ของบทความวิจัยนี้ เพื่อสืบค้นจุดเริ่มต้นและเส้นทางของดนตรีพรรณนาที่ประพันธ์ขึ้น โดยนักประพันธ์ดนตรีชาวไทยในยุคแรก กระบวนการวิจัยชิ้นนี้ ผู้วิจัยใช้กระบวนการวิจัยแบบเชิงคุณภาพ โดยเก็บข้อมูลจากเอกสาร สูจิบัตร การสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วม และแบบสัมภาษณ์แบบกึ่งโครงสร้าง ซึ่งในบทความชิ้นนี้ผู้วิจัยมุ่งเน้นให้ทราบถึงจุดเริ่มต้นของบทเพลงประเภทดนตรีพรรณนาที่เริ่มมีการประพันธ์ขึ้นโดยนักประพันธ์ดนตรีคลาสสิกชาวไทยตั้งแต่ปี พ.ศ. 2526 ถึงปัจจุบัน (พ.ศ. 2567)

ผู้วิจัยจึงอ้างอิงเนื้อหาบางส่วนจากวิทยานิพนธ์ที่ได้อรรถาธิบายถึงดนตรีพรรณนาที่ประพันธ์โดยผู้วิจัย และมีบางส่วนที่อรรถาธิบายถึงดนตรีบริสุทธิ์ ซึ่งเป็นแนวคิดของเอ็ดเวิร์ด ฮันส์ลิค (ค.ศ. 1825-1904) นักเขียน และนักปรัชญาชาวเยอรมัน ผู้เขียนหนังสือฟอม มูซิกลิช-เชอเนน และยังมีออกัส ฮัล์ม (ค.ศ. 1869-1929) และ เอิร์นส์ คุร์ท (ค.ศ.1886-1946) สองนักประพันธ์ดนตรีและนักคิดชาวเยอรมันผู้สนับสนุนแนวคิดของฮันส์ลิค ในเรื่องดนตรีบริสุทธิ์ ทั้งนี้เพื่อความชัดเจนในเนื้อหาที่ได้อรรถาธิบายในเรื่องของดนตรีพรรณนาและอยู่ในขอบเขตงานวิจัยในวิทยานิพนธ์ของผู้วิจัยเท่านั้น สำหรับนิยามของดนตรีพรรณนามีต้นกำเนิดที่ยุโรปในศตวรรษที่ 19 โดยฟรานซ์ ลิสต์ (ค.ศ. 1811-1886) นักเปียโน และนักประพันธ์ดนตรีชาวฮังการี ซึ่งได้รับอิทธิพลด้านแนวคิดการประพันธ์บทเพลงประเภทดนตรีพรรณนาจากคีตนิพนธ์ในศตวรรษที่ 17 คือบทเพลง เดอะโฟร์ซีซัน ประพันธ์โดยอันโตนิโอ วิวัลดิ และ ซิมโฟนีลำดับที่ 6 (ปัสโตราล) ลำดับผลงานที่ 68 ประพันธ์โดยลุดวิก ฟาน เบโทเฟน ในช่วงปลายศตวรรษที่ 18 ลิสต์สร้างผลงานประเภทดนตรีพรรณนาออกมาหลายชิ้น และมีนักประพันธ์ดนตรีอีกหลายท่านทั้งในยุคเดียวกัน และยุคต่อมาได้ประพันธ์บทเพลงประเภทดนตรีพรรณนาขึ้นอีกหลายบทเพลง ดนตรีพรรณนาในประเทศไทยเริ่มมีผู้ประพันธ์ในปี พ.ศ. 2526 ในบทเพลงชื่อ “ทรรศนะ” ประพันธ์โดย พลเรือเอก หม่อมหลวงอัศนี ปราโมช ศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดงดนตรีสากล (นักประพันธ์เพลงคลาสสิก) ประจำปี พ.ศ. 2537 ในคอนเสิร์ต ภักดีภูมินทร์ เปิดสมัยกาลปีที่ 2 ของวงดุริยางค์ซิมโฟนีกรุงเทพ เมื่อวันที่ 29 พฤศจิกายน พ.ศ. 2526 ณ หอประชุมเอยูเอ โดยท่านเป็นผู้อำนวยเพลงด้วยตนเอง ผู้วิจัยได้ร่วมแสดงในการแสดงครั้งนั้นด้วย ซึ่งต่อมาบทเพลงนี้ได้เป็นแรงบันดาลใจให้นักประพันธ์ดนตรีชาวไทยในยุคต่อมาได้ประพันธ์บทเพลงประเภทดนตรีพรรณนากันแพร่หลายมากขึ้น

บทความชิ้นนี้ผู้วิจัยได้อ้างอิงถึงบทเพลงประเภทดนตรีพรรณนาซึ่งประพันธ์โดยนักประพันธ์ดนตรีคลาสสิกชาวไทยผู้มีชื่อเสียง และนำออกแสดงหรือบันทึกเสียงเป็นครั้งแรกในช่วงปี พ.ศ. 2526 ถึง พ.ศ. 2567 อีก 3 ท่าน คือ 1) ศาสตราจารย์ ดร.ณรงค์ฤทธิ์ ธรรมบุตร ศิลปินแห่งชาติ ประจำปี พ.ศ. 2564 สาขาการแสดงดนตรีสากล (ประพันธ์ดนตรีคลาสสิก) ผลงานดนตรีพรรณนาชิ้นแรกของท่าน คือ “กลางคืนและรุ่งเช้าในสกลจักรวาล” แสดงครั้งแรกเมื่อปี พ.ศ. 2532 โดยวงดุริยางค์ซิมโฟนีกรุงเทพ ณ ศูนย์วัฒนธรรมแห่งประเทศไทย ทิม ซชาเชิล เป็นผู้อำนวยเพลง ผู้วิจัยได้ร่วมแสดงครั้งนั้นด้วย 2) อาจารย์ ประสิทธิ์ ศิลปบรรเลง ศิลปินแห่งชาติประจำปี พ.ศ. 2541 สาขาศิลปะการแสดงดนตรีสากล (นักประพันธ์เพลง) โดย “เพลงเสี่ยงเทียนซิมโฟนิกโพเอ็ม” ได้ทำการบันทึกเสียงเป็นครั้งแรกโดยวงดุริยางค์ซิมโฟนีกรุงเทพ ในปี พ.ศ. 2539 จอห์น จอร์เจียดิส เป็นผู้อำนวยเพลง คริส เครเกอร์ เป็นผู้บันทึกเสียง 3) อาจารย์ ดนู ฮันตระกูล ศิลปินศิลปาธร สาขาคีตศิลป์ ประจำปี พ ศ. 2547 บทเพลง “กรุงเก่า” แสดงครั้งแรกในงานสมโภช วัดไชยวัฒนาราม เมื่อปี พ.ศ. 2541 บรรเลงโดยวงไหมไทยออร์เคสตรา อำนวยเพลงโดยผู้ประพันธ์ ผู้วิจัยได้ร่วมแสดงในการแสดงครั้งนั้นด้วย

ผลการวิจัยบ่งชี้ว่า ดนตรีสากลตะวันตกเริ่มเข้ามาสู่สยามตั้งแต่ปี พ.ศ. 2379 ในสมัยรัชกาลที่ 4 เริ่มมีครูสอนดนตรีที่เป็นชาวตะวันตกเข้ามาสอนวงแตร และเริ่มเจริญเติบโตในปลายสมัยรัชกาลที่ 5 ต่อเนื่องมาในรัชกาลที่ 6 โดยมีครูสอนดนตรีชาวตะวันตก กัปตันมิเชลล์ ฟูศโก ยาคอป ไฟต์ และศาสตราจารย์อัลเบอร์โต นาซารี เป็นครูผู้สอนวงแตรในช่วงเวลานั้น และมาเจริญเติบโตทั้งทางด้านทฤษฎีดนตรีและการปฏิบัติเครื่องดนตรีโดยครูอีก 2 ท่านที่ถือเป็นบุคคลสำคัญ คือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ผู้พัฒนาวงแตร และวงโยธวาทิตของกองดุริยางค์ทหารเรือ ท่านยังทรงนิพนธ์และเรียบเรียงเสียงประสานบทเพลงทำนองไทยในสีสันสำเนียงตะวันตกไว้หลายชิ้น อีกท่านหนึ่ง คือ ศาสตราจารย์ พระเจนดุริยางค์ (ปิติ วาทยะกร) บุตรชายของนายยาคอป ไฟต์ พระเจนดุริยางค์ เป็นผู้พัฒนาวงเครื่องสายฝรั่งหลวงซึ่งต่อมาคือวงดุริยางค์กรมศิลปากรในปัจจุบัน ท่านเป็นผู้สอนดนตรีสากลอย่างเป็นระบบ ท่านได้ทำการแปล เรียบเรียง และประพันธ์ตำราดนตรีสากลไว้หลายเล่ม ถือเป็นนักวิชาการทางดนตรีสากลท่านแรกที่ได้สร้างตำราเรียนและแบบฝึกหัดเพื่อใช้สอน ใช้พัฒนาผู้เรียนดนตรีสากลอย่างเป็นระบบ และท่านยังเป็นนักประพันธ์ เรียบเรียงเสียงประสานบทเพลงทำนองไทยในสีสันสำเนียงตะวันตกไว้หลายชิ้น ผลงานการประพันธ์และเรียบเรียงเสียงประสานของทั้งสองท่านเป็นผลงานที่จัดอยู่ในประเภทดนตรีบริสุทธิ์ทั้งสิ้น ซึ่งงานประพันธ์ประเภทดนตรีพรรณนายังไม่มีผู้ประพันธ์ขึ้นจนถึงปี พ.ศ. 2526 บทเพลง ทรรศนะ ซึ่งประพันธ์โดย พลเรือเอก หม่อมหลวงอัศนี ปราโมช ศิลปินแห่งชาติ ประจำปี พ.ศ. 2537 สาขาศิลปะการแสดงดนตรีสากล (ประพันธ์เพลงคลาสสิก) จึงถือเป็นบทเพลงประเภทดนตรีพรรณนาชิ้นแรกของประเทศไทย

จากข้างต้นเห็นได้ชัดว่า บทเพลงประเภทดนตรีพรรณนานั้นได้เริ่มเข้ามามีบทบาทในวัฒนธรรมดนตรีคลาสสิกตะวันตกในประเทศไทย และในวงการศึกษาดนตรีคลาสสิกตะวันตกในประเทศไทยมานานกว่า 40 ปี โดยเฉพาะในปีพ.ศ. 2526 จนถึงปี พ.ศ. 2541 นั้น มีนักประพันธ์ดนตรีชาวไทยทั้ง 4 ท่าน ที่เป็นเสมือนศิลปินต้นแบบ และได้รับความเคารพยกย่องในฐานะครูอาจารย์ผู้ซึ่งถ่ายทอดความรู้สู่นักประพันธ์ดนตรีในรุ่นต่อมา และผลงานอีกหลายชิ้นของทั้ง 4 ท่านยังได้รับความนิยมแพร่หลายมากขึ้นทั้งในกลุ่มนักประพันธ์ดนตรี กลุ่มนักดนตรีที่นำบทเพลงของทั้ง 4 ท่านไปแสดงและรวมถึงในกลุ่มผู้ฟังอีกด้วย ข้อสรุปงานวิจัยจากช่วงเวลา พ.ศ. 2526 จนถึงปัจจุบัน (พ.ศ. 2567) กระแสดนตรีพรรณนาในประเทศไทยได้เป็นที่ยอมรับและเป็นหนึ่งในประเภทของดนตรีที่นักประพันธ์ดนตรีในยุคปัจจุบันเลือกที่จะประพันธ์ผลงานชิ้นใหม่ด้วยบทเพลงประเภทดนตรีพรรณนา ซึ่งผลงานสร้างสรรค์ของผู้วิจัยได้ประพันธ์บทเพลงประเภทดนตรีพรรณนาเช่นกันในผลงานชื่อ รังสรรค์ศิลป์ดนตรีพรรณนา เรื่องพระอภัยมณี ตอนนางผีเสื้อสมุทร ซึ่งเป็นงานสร้างสรรค์ในวิทยานิพนธ์ของผู้วิจัย