‘ปราสาทพนมวัน’ ร่องรอยสถาปัตยกรรมโบราณสู่แหล่งเรียนรู้และท่องเที่ยวเชิงประวัติศาสตร์และภูมิศาสตร์ในอุทยานธรณีโคราช : การทบทวนองค์ความรู้และสำรวจภาคสนามหลังการบูรณะด้วยวิธีอนัสติโลซิส
คำสำคัญ:
ปราสาทพนมวัน, อุทยานธรณีโคราช, การบูรณะด้วยวิธีอนัสติโลซิสบทคัดย่อ
บทความนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อทบทวนองค์ความรู้ทางประวัติศาสตร์ ร่องรอยสถาปัตยกรรมและการบูรณะ ‘ปราสาทพนมวัน’ รวมไปถึงการสำรวจข้อมูลเชิงประจักษ์ตามสภาพจริง ปราสาทพนมวันเป็นสถาปัตยกรรมวัฒนธรรมขอมหรือเขมรโบราณ ตั้งอยู่ในอาณาเขตประเทศไทย สร้างขึ้นช่วงพุทธศตวรรษที่ 15-17 สำนักศิลปากรที่10 นครราชสีมา กรมศิลปากร ขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 53 ตอนที่ 34 เมื่อวันที่ 27 กันยายน พ.ศ. 2479 และประกาศกำหนด เขตโบราณสถาน เมื่อวันที่ 21 กันยายน พ.ศ. 2541 มีเนื้อที่ประมาณ 206 ไร่ 56 ตารางวา วัสดุส่วนใหญ่สร้างจากหินทราย ศิลาแลง และอิฐ ที่พบได้ตามสภาพทางธรณีวิทยาที่ราบสูงโคราช ซึ่งปรากฏ แหล่งหินตัดอยู่ในเขตอุทยานธรณีโคราช ปราสาทแห่งนี้เป็นศาสนสถานทั้งในพุทธศาสนาและ ศาสนาฮินดู ได้รับการบูรณะด้วยวิธีอนัสติโลซิส เมื่อปี พ.ศ. 2532-2542 ปัจจุบันเป็นแหล่งเรียนรู้และท่องเที่ยวทางประวัติศาสตร์และภูมิศาสตร์บนเส้นทางการท่องเที่ยวโคราชจีโอพาร์ค ตามประกาศรับรองของคณะกรรมการบริหารองค์การยูเนสโก ครั้งที่ 216 ณ กรุงปารีส สาธารณรัฐฝรั่งเศส ให้เป็นอุทยานธรณีโลก
เอกสารอ้างอิง
กรรณิการ์ สุธีรัตนาภิรมย์. (2557). ว่าด้วยประวัติศาสตร์การบูรณะโบราณสถานแบบอนัสติโลซิสที่ปราสาทหินพิมาย. NAJUA: History of Architecture and Thai Architecture, 5, 126 - 133. [Online], Available: https://so04.tci-thaijo.org/index.php/NAJUA/article/view/ 16512
กลุ่มเผยแพร่และประชาสัมพันธ์เว็บท่ากรมศิลปากร. (2566). ปราสาทพนมวัน จังหวัดนครราชสีมา. [ออนไลน์], เข้าถึงได้จาก https://www.finearts.go.th/promotion/view/28685-ปราสาทพนมวัน-จังหวัดนครราชสีมา. (2566, 14 มกราคม).
กิตติ โลห์เพชรรัตน์. (2556). ขอมโบราณ. ก้าวแรก.
เจด็จ คชฤทธิ์. (2565). (ผู้ถ่าย). พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพิมาย จังหวัดนครราชสีมา. (2565, 15 พฤศจิกายน).
เจด็จ คชฤทธิ์. (2568). อาคารข้อมูลสารสนเทศสำนักงานปราสาทพนมวัน. (2568, 23 มีนาคม).
เจด็จ คชฤทธิ์. (2568). โบราณสถานปราสาทพนมวัน 2568, (2568, 23 มีนาคม).
เจด็จ คชฤทธิ์ และหทัยรัตน์ อ่วมน้อย. (2567). “ปราสาทเมืองเก่า - วัดปรางค์เมืองเก่า อำเภอสูงเนิน จังหวัดนครราชสีมา: การสำรวจภาคสนามและประมวลความรู้เกี่ยวกับ ‘พระไภษัชย คุรุไวฑูรยประภา’ ใน ‘สุคตาลัย’ แห่ง ‘อโรคยศาล’” ใน วารสารวิชาการมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุตรดิตถ์. 11(2), 132 - 141.
ฉัตรชัย เอมราช. (2560). ปราสาทหินพนมวันและหลักเขตอาศรมตามจารึกปราสาทหินพนนมวัน 2. วารสารสถาบันวัฒนธรรมและศิลปะ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ. 18(2), 9 - 17.
เฉลิม รัตนทัศนีย. (2539). วิวัฒนาการศิลปสถาปัตยกรรมไทยพุทธศาสนา. สมาคมสถาปนิกสยาม ในพระบรมราชูปถัมภ์.
เทิดชาย ช่วยบำรุง. (2553). พลวัตการท่องเที่ยวอีสานใต้ ค้นหาร้อยยิ้ม ร่วมสมัยแห่งการเวลา. สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย.
ธาดา สุทธิธรรม. (2562). มรดกสถาปัตยกรรมและผังเมืองอีสาน. กรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม.
มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี. (ม.ป.ป.). KHORAT CUESTA STONEPARK สวนหินเควสตาโคราช. เทคโนธานี มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี.
มูลนิธิโครงการสารานุกรมไทยสำหรับเยาวชน. (2566). แผนผัง รูปแบบ และองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรม. [ออนไลน์], เข้าถึงได้จาก https://www.saranukromthai.or.th/sub/book/book.php?book=30&chap=3&page=t30-3-infodetail04.html. (2566, 11 มกราคม).
เมธินี ชอุ่มผลผล. (2561). ปราสาทพนมรุ้งในระหว่างบูรณะ. [ออนไลน์], เข้าถึงได้จากhttps://www.muangboranjournal.com/post/panomrung-before-reconstruct. (2568, 16 พฤศจิกายน).
ปราสาทหินถิ่นไทย. (2566). 1000 เรื่องเล่าจากนักล่าปราสาท ตอนที่ 3. [ออนไลน์], เข้าถึงได้จากhttps://www.facebook.com/586109664733250/posts/2001601563184046/ (2566, 16 มกราคม).
พงศ์ธันว์ บรรทม. (2544). ปราสาทพนมวัน. สำนักงานโบราณคดี และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติที่ 9 นครราชสีมา.
พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพิมาย. (2565). ป้ายสารสนเทศแสดงข้อมูล ‘ปราสาท’. พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพิมาย.
พิริยะ ไกรฤกษ์. (2544). อารยธรรมไทย พื้นฐานทางประวัติศาสตร์ศิลปะ เล่ม 1 ศิลปะก่อนพุทธศตวรรษที่ 19. คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 115 ตอนพิเศษ 83ง. (2541). ประกาศกรมศิลปากร เรื่อง กำหนดเขตที่ดินโบราณสถาน. สำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี.
เลิศสิน รักษาสกุลวงศ์ และคณะ. (ม.ป.ป.). อุทยานธรณีโคราช. สำนักงานอุทยานธรณีโคราช มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา.
ศักดิ์ชัย สายสิงห์. (2556). พระพุทธรูปในประเทศไทย รูปแบบ พัฒนาการ และความเชื่อของคนไทย. คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร.
สารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคอีสาน. (2542). มูลนิธิสารานุกรมวัฒนธรรมไทย ธนาคารไทยพาณิชย์.
สำนักงานโคราชจีโอพาร์ค. (ม.ป.ป). โคราชเมือง 3 มรดกโลก Khorat: Unesco. มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา.
สำนักงานโคราชจีโอพาร์ค. (ม.ป.ป). โคราชจีโอพาร์ค ดินแดนแห่งเขาเคสสตาแลพฟอสซิล. มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา.
สำนักงานโคราชจีโอพาร์ค. (2561). อุทยานธรณีโคราช. มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา.
สำนักงานปราสาทพนมวัน จังหวัดนคราชสีมา. (2566). ภาพถ่ายการบูรณะปราสาทพนมวันด้วยวิธีอนัสติโลซิส. สำนักศิลปากรที่ 10 นครราชสีมา กรมศิลปากร.
สุริยวุฒิ สุขสวัสดิ์, ม.ร.ว. (2536). ปราสาทเขาพระวิหาร ศาสนบรรพตที่โดดเด่นที่สุดในภาคพื้นเอเชียอาคเนย์. เมืองโบราณ.
หอสมุดแห่งชาติเฉลิมพระเกียรติ ร.9 นครราชสีมา. (2566). มรดกศิลปวัฒนธรรมปราสาทพนมวัน. [ออนไลน์], เข้าถึงได้จาก https://www.finearts.go.th/nlt-korat/view/18126มรดกศิลปวัฒนธรIIรมปราสาทพนมวัน.
อุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้ง. (2566). ประวัติที่มาและความสำคัญ. [ออนไลน์], เข้าถึงได้จากhttp://virtualhistoricalpark.finearts.go.th/phanomrung/index.php/th/about-us.html. (2566, 11 มกราคม).
Aymonier, E. (1901). Le combodeg. Voll, II. les Provinces Siamois, Paris.
Lajonquiere, E. (1907). Inventaire descriptif des monuments du Combodge. Paris.
Poshyanandana, V. (1994). Etdu comparee anastylose. Universite Lumiera-lyon II.
Sharer, J. R., & Ashmore. (1979). Fundamentals of Archaeology. The Benjamin Commings.
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
รูปแบบการอ้างอิง
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
ลิขสิทธิ์ (c) 2026 เจด็จ คชฤทธิ์, หทัยรัตน์ อ่วมน้อย, อัญชลีพร นันทัชพรพงศ์, สุขุม พระเดชพงษ์
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
ข้อความที่ปรากฏในบทความแต่ละเรื่องในวารสารวไลยอลงกรณ์ปริทัศน์ เป็นความคิดเห็นของผู้นิพนธ์แต่ละท่าน มิใช่เป็นทัศนะและมิใช่ความรับผิดชอบของกองบรรณาธิการจัดทำวารสาร และ
มหาวิทยาลัยราชภัฏวไลยอลงกรณ์ ในพระบรมราชูปถัมภ์
