เครื่องมือศึกษาชุมชน : ตัวอย่างและข้อสังเกตจากประสบการณ์ทำงานภาคสนาม

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อถ่ายทอดความรู้เกี่ยวกับเครื่องมือศึกษาชุมชนเบื้องต้น จากการทบทวนวรรณกรรมและประสบการณ์ในการทำงานภาคสนาม ผ่านกิจกรรมในการเรียนการสอนรายวิชาจิตวิทยาชุมชนเบื้องต้น และบทบาทในฐานะของการเป็นพี่เลี้ยงของโครงการสร้างเสริมสุขภาพ หน่วยจัดการระดับจังหวัดแห่งหนึ่ง ของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) โดยแสดงตัวอย่างเครื่องมือที่นิยมใช้เพื่อเก็บรวบรวมข้อมูล 5 แบบ คือ 1) ผังเครือญาติ/ครอบครัว 2) แผนที่เดินดิน 3) ผังโครงสร้างชุมชน 4) นาฬิกาชีวิต (บุคคล) และ 5) ต้นไม้ปัญหา ซึ่งผู้เขียนยังพบด้วยว่า เครื่องมือศึกษาชุมชนเป็นสิ่งสำคัญในการรวบรวมข้อมูลชุมชน เปรียบเสมือน ‘เข็มทิศ’ ที่จะทำให้ปฏิบัติการชุมชนประสบความสำเร็จได้ เพราะมีข้อมูลพื้นฐานชุมชน/บุคคลที่จำเป็นสำหรับใช้ในกิจกรรมหรือโครงการต่าง ๆ นอกจากนี้ ข้อมูลจากการศึกษาชุมชนยังสามารถนำไปประยุกต์ใช้ในงานอื่น ๆ ที่เป็นประโยชน์ทั้งในมิติบุคคล ชุมชน และสังคมวงกว้างได้