การควบคุมตรวจสอบการใช้หลักนิติธรรมตามกฎหมายปกครองของเจ้าหน้าที่รัฐฝ่ายปกครอง

บทคัดย่อ

บทความนี้มุ่งศึกษา “หลักนิติธรรม” ภายใต้กฎหมายปกครองที่เป็นหลักการสำคัญในการใช้อำนาจของเจ้าหน้าที่รัฐฝ่ายปกครองที่มีผลเป็นการกระทบต่อสิทธิของปัจเจกชน โดยปัญหาทางกฎหมายสำคัญอยู่ที่ความเสี่ยงซึ่งฝ่ายปกครองอาจใช้ดุลพินิจโดยขาดกรอบจำกัดที่เพียงพอตามหลักความชอบด้วยกฎหมาย หลักความได้สัดส่วน และความเป็นธรรมทางกระบวนการ จนอาจมีผลเป็นการกระทบต่อสิทธิของปัจเจกชน และทำให้การเยียวยาทางกฎหมายไม่มีประสิทธิผล งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์คือ (1) อธิบายความสัมพันธ์เชิงหลักการระหว่างกฎหมายปกครองกับหลักนิติธรรม (2) ระบุมาตรฐานทางกฎหมายหลักที่ใช้ควบคุมตรวจสอบอำนาจทางปกครองของเจ้าหน้าที่รัฐฝ่ายปกครอง และ (3) ประเมินกรอบอำนาจขององค์กรภายในฝ่ายปกครอง ตามกฎหมายไทยโดยอาศัยข้อค้นพบเชิงเปรียบเทียบจากประเทศที่ใช้อำนาจทางปกครองและการควบคุมตรวจสอบการใช้อำนาจทางปกครองของเจ้าหน้าที่รัฐฝ่ายปกครอง โดยใช้การวิจัยเชิงเอกสารทางนิติศาสตร์ ประกอบการวิเคราะห์เชิงเหตุผลทางกฎหมายและการเปรียบเทียบกฎหมาย โดยใช้ข้อมูลจากบทบัญญัติรัฐธรรมนูญว่าด้วยหลักนิติธรรม โครงสร้างสถาบันศาลปกครอง คำวินิจฉัย/คำพิพากษาศาลที่สะท้อนการตรวจสอบความชอบด้วยกฎหมายและความได้สัดส่วน รวมทั้งงานวิชาการสำคัญเกี่ยวกับหลักนิติธรรมและหลักความได้สัดส่วน ผลการศึกษาพบว่า ทั้งในระบบกฎหมายต่างประเทศและระบบกฎหมายประเทศไทย กฎหมายได้กำหนดให้อำนาจแก่เจ้าหน้าที่รัฐฝ่ายปกครอง ในการบริการสาธารณะที่มีผลเป็นการกระทบต่อสิทธิของปัจเจกชนจะต้องมีฐานอำนาจและใช้อำนาจให้เป็นไปตามหลักนิติธรรมเพื่อให้บรรลุวัตถุประสงค์ที่ชอบด้วยกฎหมาย และการใช้อำนาจดังกล่าวจะต้องไม่เกินหลักแห่งความได้สัดส่วนและหลักแห่งความเป็นธรรม แต่กระนั้นก็ตาม เจ้าหน้าที่ของรัฐฝ่ายปกครององค์กรภายในฝ่ายปกครองของไทยยังทำหน้าที่ไม่เป็นไปตามวัตถุประสงค์ของกฎหมายปกครองในหลักนิติธรรม และในการควบคุมตรวจสอบการใช้อำนาจของเจ้าหน้าที่ของรัฐ ยังไม่มีประสิทธิภาพอย่างแท้จริง จึงมีนัยว่าจำเป็นต้องเสริมสร้างระบบกลไกที่เป็นมาตรฐานมีความชัดเจน แน่นอน และเป็นธรรม เพื่อให้การปฏิบัติตามหลักนิติธรรมอย่างสม่ำเสมอ รวมทั้งมีระบบกลไกในการควบคุมตรวจสอบให้ มีประสิทธิภาพเพื่อทำให้หลักนิติธรรมเกิดผลอย่างในทางปฏิบัติอย่างแท้จริง

คำสำคัญ:  หลักนิติธรรม, การใช้อำนาจทางปกครอง, ดุลพินิจทางปกครอง, หลักความชอบด้วยกฎหมาย,  หลักความได้สัดส่วน